Latinská škola v Horním Slavkově 1554–1624
Vědecká studie „Die Lateinschule in Schlaggenwald (1554—1624). Ein Beitrag zur Geschichte der Reformation" o latinské škole v Horním Slavkově a o reformaci v hornickém městě, včetně příloh s doslovným zněním dobových listin (Bestallung učitele Johanna Hauera, instrukce korektorovi, seznamy školních knih). Vyšla jako výroční zpráva c. k. Nového Německého státního vyššího gymnázia v Praze Na Příkopě za školní rok 1894. Ve zdroji je i zbytek té výroční zprávy — školní zprávy pražského gymnázia (učitelský sbor, učebnice, rozvrhy, statistiky žáků), které se Horního Slavkova netýkají; jsou zařazené od páté kapitoly dál. Přepis německého originálu i český překlad jsou pořízené s pomocí AI; původní znění je u každé kapitoly v rozbalovací části a jako sken stránky.
Transcriptions and translations were produced with the help of artificial intelligence and may contain errors in reading the source. The original wording is usually available in the expandable “original transcription” section; if you find an inaccuracy, we would appreciate a note.
Titulní list a obsah
Výroční zpráva c. k. novoměstského německého státního vyššího gymnasia v Praze 1894 — Titulní list a obsah
Výroční zpráva
c. k. novoměstského
německého státního vyššího gymnasia
v Praze
Na Příkopě
na konci školního roku
1894.
Vydal
Dr. Jos. Walter,
c. k. ředitel.
OBSAH:
1. Latinská škola v Horním Slavkově (Schlaggenwald). (1554—1624). Příspěvek k dějinám reformace od Dr. Adalberta Horčičky.
2. Školní zprávy. Od ředitele.
PRAHA, 1894.
Nákladem c. k. novoměstského německého státního vyššího gymnasia.
Tiskem Rohlíčka a Sieverse.
[obr] bez textu
</invoke>
Zobrazit původní německý text
Jahresbericht des k. k. Neustädter deutschen Staats-Ober-Gymnasiums in Prag 1894 — Titelblatt und Inhalt
Jahresbericht
des k. k. Neustädter
deutschen Staats-Ober-Gymnasiums
in Prag
am Graben
am Schlusse des Schuljahres
1894.
Herausgegeben von
Dr. Jos. Walter,
k. k. Director.
INHALT:
1. Die Lateinschule in Schlaggenwald. (1554—1624). Ein Beitrag zur Geschichte der Reformation von Dr. Adalbert Horčička.
2. Schulnachrichten. Vom Director.
PRAG, 1894.
Verlag des k. k. Neustädter deutschen Staats-Ober-Gymnasiums.
Druck von Rohlíček & Sievers.
[bez textu]
Latinská škola v Horním Slavkově (1554–1624)
Latinská škola v Horním Slavkově (Schlaggenwald).
(1554–1624).
Příspěvek k dějinám reformace.
Velký rozmach hornictví v Čechách na počátku 16. století měl za následek, že řada míst a měst, která předtím neměla téměř žádný význam, se v krátké době rozvinula ve vzkvétající hornická města, v nichž lze při rychle rostoucím počtu obyvatel doložit jistou zámožnost měšťanstva, jak je dodnes patrné ze staveb a dalších výtvorů oné doby, pokud se dochovaly. Zejména ve městech ležících v Krušných horách nebo pod nimi vládl u měšťanů zdravý smysl pro uspořádání a řešení městských záležitostí i pro opatření na povznesení obchodu a řemesel, neboť to vše si musel měšťan v oněch dobách vytvořit sám, protože ze strany vrchnosti, natožpak vlády, se mu dostávalo jen mírné přízně. Vesměs německé obyvatelstvo těchto měst udržovalo stálý čilý styk s obyvateli sousedních saských oblastí, s nimiž je pojil původ i zaměstnání a odkud brzy přišlo do Čech Lutherovo učení, které právě v hornických městech, jejichž obyvatelé se k němu hlásili dobrovolně a bez jakéhokoli nátlaku, zapustilo pevné kořeny.
K těmto městům patří i Horní Slavkov (Schlaggenwald), ležící poblíž Loketu na Flösgraben [plavebním příkopu], v jehož okolí se těžilo bohaté stříbro a cín. Obec, jejíž první zmínka se nachází v „libri erectionum“ pražského arcibiskupství z roku 1380 *), byla podle listiny hraběte Arnošta z Gleichenu z roku 1489 povýšena jeho předchůdcem na tržní městečko, roku 1494 připadla Hansi Pflugovi a po jeho smrti roku 1538 jeho bratranci Kašparu Pflugovi z Rabštejna. Když Ferdinand I. po bitvě u Mühlberku (24. dubna 1547) soudil v Praze účastníky povstání, byl Kašpar Pflug prohlášen za psance a útěkem do Saska unikl trestu smrti, který nad ním byl vynesen. Hornická města ležící na jeho panstvích — Horní Slavkov, Krásno a Lauterbach — byla povýšena na císařská horní města, nad nimiž byl jako zástupce zájmů zemského panovníka ustanoven hejtman se sídlem v Horním Slavkově. Dne 1. září 1547 obdrželo město od Ferdinanda I. znak a městská práva, která daleko předčila dřívější výsady Kašpara Pfluga. Od té doby dospívá měšťanstvo v Horním Slavkově k plnému vědomí své síly, teprve nyní se zde skutečně rozvíjí svobodné městské zřízení, utvářené podle vzoru sousedních, zejména saských měst, s nimiž měšťané zůstávají ve styku ve všech důležitějších záležitostech. Lutherovo učení si v Horním Slavkově záhy získalo stoupence; již roku 1536 byl ve městě dosazen první evangelický farář. Matouš Vischer dostal od Hanse Pfluga vyměřeny důchody své fary, které byly na žádost Slavkovských ještě zvýšeny, neboť už tehdy byla větší část měšťanů evangelická. Počet Lutherových stoupenců se zde tak rozmnožil, že kolem roku 1547 se měšťanstvo skládalo téměř výhradně ze stoupenců nového učení. Ferdinand I. ponechal po udělení výsady měšťany v jejich víře, aniž by se jen v nejmenším pokusil o jejich obrácení zpět. Také jeho nástupci jim ponechali plnou náboženskou svobodu, a proto má i charakter Horního Slavkova v 16. století, v době jeho rozkvětu, ryze protestantský ráz.
Vzkvétající město díky pilnému a podnikavému obyvatelstvu brzy disponovalo značnými hmotnými prostředky; tak bylo například roku 1597 s to převzít od Rudolfa II. zástavou panství Bečov nad Teplou za 28 400 tolarů na 28 let, a za Matyáše je roku 1615 od něj koupilo za kupní sumu 55 456 kop míšeňských grošů. Tak jako všechna německá protestantská města dbala na to, aby svým dětem k zachování jejich víry a k duchovnímu vzdělání zřizovala vlastní školy, nad nimiž samo měšťanstvo vykonávalo dohled, tak i Horní Slavkov — protestantské město hlásící se k Lutherovu učení v zemi, kde bylo mnoho katolického obyvatelstva a v nejbližším okolí i velmi mnoho stoupenců Kalvína, tedy ve velmi ohrožené situaci — založil vlastní latinskou školu, z níž byli žáci propouštěni jako připravení k návštěvě vysoké školy. Latinská škola v Horním Slavkově byla povolána k životu ve znamení protestantismu, prospívala a kvetla, dokud se měšťanstvo smělo hlásit k evangelickému učení, a se znovuzavedením katolicismu zanikla potichu a bez povšimnutí, stejně jako postupně ztrácely na významu i hornictví a blahobyt města.
Myšlenka založit latinskou školu v Horním Slavkově jistě vznikla teprve tehdy, když měšťanstvo po udělení městského práva 1. září 1547 nabylo přesvědčení, že evangelické vyznání není ohroženo. Tímto směrem podnikla kroky městská rada. Obrátila se o podporu na Ferdinanda I., který svým synem arcivévodou Ferdinandem pověřil 25. listopadu 1553 císařského desátkáře v Horním Slavkově, aby ročně vyplácel 40 tolarů z desátkových výnosů dolu „k tím spořádanější výživě učeného školního mistra a k zřízení a výchově mládeže.“) Tato částka byla poté také vždy vyplácena. Maxmilián II. ji později zvýšil na 50 zlatých, Matyáš I. ji podle mně dostupné výsady ze dne 23. července 1612 rovněž nechal vyplácet ve výši 50 zlatých. Rada Horního Slavkova pak, jak se zdá, ohledně zřízení školy vešla v jednání s Lutherovým přítelem, slavným humanistou Filipem Melanchthonem. Snad se k tomu naskytla příležitost, když učenec pobýval na návštěvě v Jáchymově, kam přijel 14. března 1552.) Rada se na něj obrací dopisem z 29. ledna 1554,) v němž oznamuje úmysl založit školu a prosí o „učeného tovaryše“, který by byl schopen zavést, řídit a udržovat dobrý křesťanský školní řád; rovněž prosí o „dobrého kantora, který by mohl obstarávat sbor.“ Oba měli přijet do Horního Slavkova o Velikonocích, aby po neděli Nejsvětější Trojice (20. května 1554) „nastoupili do školy.“ Zda Melanchthon prosbě vyhověl, zůstává nejisté; jisté je pouze to, že se o tomto dopise zmiňuje 16. února 1554 svému příteli Camerariovi.†) V každém případě byla latinská škola založena kolem této doby. Známý humanista Kašpar Bruschius, zemřelý 1559, rodák z Horního Slavkova, ve svých spisech existenci latinské školy ve svém rodném městě nezmiňuje. Protože ho však jeho životní postavení nutilo působit daleko od domova, nebyl při velmi řídkém styku se svým rodným městem patrně dostatečně informován o ústavu založeném v posledních letech jeho života, aby se o něm mohl vyjádřit; není vyloučeno, že o jeho existenci vůbec nevěděl.††)
Vyučovalo se denně od 7 do 10 hodin dopoledne a od 1 do 4 hodin odpoledne. O nedělích a svátcích byly prázdniny. Ve středu a v sobotu se vyučovalo jen dopoledne. V sobotu se ve škole konala večerní modlitba (vesperní pobožnost). Škola byla šestitřídní a zahrnovala: primány (žáky nejvyšší třídy), sekundány, terciány, kvartány, lekcionáře a elementáře. Výukou bylo pověřeno pět učitelů, a to podle pořadí: rektor, supremus neboli konrektor, kantor, bakalář a kvintus (nazývaný také infimus). Výuku ve vyšších třídách zpravidla vedl rektor a supremus, v nižších třídách bakalář a kvintus, kantor se staral o výuku hudby. Každoročně se s žáky konaly dvě velké zkoušky, jedna o svatém Jiří (24. dubna), druhá o svatém Michalovi (29. září).
Dochovala se smlouva, kterou uzavřel rector ludi [řídící školy] Jan Hauer z Grauenwerdy po smrti školního vedoucího Kryštofa Richtera dne 25. března 1599 s radou Horního Slavkova.*) Obsahuje v 16 bodech povinnosti rektora ohledně dohledu nad školou, vztahu k faráři, radě a kolegům, dále předpisy o chování rektora vůči žákům, zejména vůči pauperům a mendikantům [chudým a žebrajícím žákům], kteří bydleli přímo ve školní budově, dále vedle drobnějších pokynů o jeho životě, konání kázání atd., nakonec důrazné napomenutí, aby s každým žákem zacházel podle jeho vloh [ingenium], neboť „mnohého je třeba spíš dobrými přátelskými, mírnými slovy než prudkým výbuchem, bouřením nebo hněvivým a zuřivým trestem přivést ke studiu a při něm udržet“ (bod 16). Rektor dohlíží také na život a učitelskou činnost svých kolegů a musí o tom vždy skládat účty faráři nebo radě. Za to dostává od města týdně 1½ českého zlatého neboli 36 grošů (78 zlatých ročně), polovinu ročního desátku z nevymláceného obilí z farních vesnic, dále poplatky z pohřbů, svateb a slavností, na nichž žáci zpívají, a konečně k vytápění školních místností a svého bytu 35 sáhů dřeva. Byla-li peněžní odměna rektora nevelká, mohl přesto díky naturálním dávkám a dalším příležitostným příjmům ze svateb apod. žít ještě přiměřeně svému postavení. Rektor Jan Hauer zastával toto místo v Horním Slavkově po 8 let, než si roku 1607 povolání na místo rektora latinské školy v Chebu vylepšil postavení.
Škola v Horním Slavkově musela mít vůbec několik velmi schopných učitelů; tak po odchodu Pavla Kappa, který se stal rektorem školy v Amberku, povolala rada Jáchymova školního mistra Ondřeje Enderleina z Horního Slavkova, syna Matěje Enderleina, který nastoupil na nové místo 2. března 1579. Zde působil ve stejné funkci až do své smrti, k níž došlo 7. června 1590.*)
Předložená smlouva o ustanovení konrektora Šebestiána Fürganga z Toužimi byla vystavena 19. července 1618.**) V sedmi bodech je stanoven jeho vztah k rektorovi, radě a faráři. Kromě výuky mu přísluší probírání katechismu se žáky a péče o kázání; výslovně má dbát na alumny, tedy takové žáky, kteří „ex liberalitate civium alimentirt und erhalten werden“ [jsou z dobré vůle měšťanů živeni a vydržováni], aby žili počestně a s úctou k měšťanstvu, a v tuhé zimě má těm, kteří by v kostele a při kázání nemohli kvůli nedostatečnému oblečení vydržet, dát ve škole předčítat z postily, aby dostáli svým náboženským povinnostem. Za to dostává konrektor týdně jeden český zlatý neboli 24 grošů, roční byt, otep otopného dříví, z poplatků za pohřby atd. stejný podíl jako rektor, avšak ne obilní desátek; zato má dovoleno po skončení školní služby udílet soukromé hodiny.
Rektor, konrektor a rada si navzájem vyhrazují pro případ potřeby právo čtvrtletní výpovědi.
Přesnější zprávy o působnosti kantora, bakaláře a kvinta nejsou známy. Kantorovi příslušelo vyučování hudbě, na jejíž pěstování se v Horním Slavkově kladl značný důraz. Kantor měl školit žáky ve sborovém zpěvu, přičemž se pěstovala i teoretická výuka (studium musicae in chorali et figurali) [studium hudby chorální i figurální]. Dohled nad tímto oborem výuky náležel především faráři a oběma diakonům. Z přiloženého soupisu, sestaveného pravděpodobně při novém obsazování rektorátu roku 1599, je patrná bohatost not*), které se používaly při výuce a při kostelním zpěvu. Jde většinou o sbory, některé z nich sepsali nebo opsali kantoři školy, a poté přešly do majetku ústavu. Jako bakalář působil v Horním Slavkově Bernhard Jahn z Tharandtu v Míšni od 8. ledna 1590. Do úřadu ho uvedl farář Dr. Samuel Fischer. Po 34 letech služby byl 20. září 1624 zbaven svého úřadu jako oběť protireformace, ve městě se však ještě přes 3 roky zdržoval, než je opustil.**) Bohužel se nedochoval žádný písemný doklad, z něhož by bylo možné vyvodit něco bližšího o postavení, příjmech atd. kvinta neboli infima.
Škola byla nejnavštěvovanější kolem roku 1600, kdy město dosáhlo v důsledku čilého hornictví svého nejvyššího rozvoje. Zdá se, že si učitelé u svých spoluobčanů požívali odpovídající vážnosti. Známa je pouze stížnost rektora, suprema a infima podaná na radnici roku 1606, že je nazývají „žebráky a bakchanty“***). Označení „bakchant“ je poněkud velmi urážlivé a nenávistné, neboť se jím zpravidla rozuměli starší žáci na vysokých školách, kteří si drželi dva až tři mladší žáky zvané „Schützen“ [chráněnci], kteří za ně museli zpívat a žebrat; za to byli osvobozeni od školy a dostávali výuku pouze od svých „bakchantů“, dokud sami nebyli prohlášeni za bakchanty. Tyto snad osobní urážky byly patrně důvodem, proč v následujícím roce rektor školy Jan Hauer přijal povolání do stejné funkce v Chebu.
S dohledem nad školou a výukou byli pověřeni především farář a oba diakoni. Měli se, jak jen to bylo možné, i když ne přímo denně, přesvědčovat o výkonech žáků, dohlížet na činnost učitelů, dokonce i rektora, ve škole i mimo ni, zejména dbát na to, „aby se mezi žáky pěstovalo exercitium latinae linguae [procvičování latinského jazyka], stejně jako musica in chorali et figurali atd.“ Měli právo během výuky sami žáky vyzkoušet; shledali-li něco v nepořádku, měli povinnost o tom poučit učitele, v případě sporu pak spornou záležitost předložit radě. Povinností faráře je dbát na to, aby zejména v létě dvakrát týdně odpoledne, v úterý ve farním kostele a ve čtvrtek ve špitálním kostele, oba diakoni vykládali žákům latinské školy, jakož i „německým školním chlapcům a děvčátkům“, katechismus. Čas od času má žáky sám vyzkoušet a osobně dohlížet i na tato náboženská cvičení.) V pozdější smlouvě je diakonům výslovně svěřen dohled nad „exercitium linguae graecae“ [procvičováním řeckého jazyka]); nepochybně to bylo vždy jejich, respektive farářovou povinností, neboť studium řeckého jazyka patřilo do učebního plánu horoslavkovské školy od samého počátku. Roku 1584 se farář Crines nabídl vyučovat hebrejskému jazyku.) Alespoň se žáky, kteří se chtěli věnovat teologickému studiu, se probíral výklad základů hebrejského jazyka, neboť v soupisu knih pořízeném po smrti rektora Kryštofa Richtera roku 1599 se nachází „Biblia hebraea cum interpretatione latina“ [hebrejská bible s latinským výkladem], „Psalterium hebraicum“ [hebrejský žaltář] (dvojmo) a „Lexicon hebraeum Forsteri“ [Forsterův hebrejský slovník]. Zde získal základ pro své pozdější studium i orientalista Kryštof Crines, syn faráře. Farář a diakoni zastávali ve školství města Horního Slavkova velmi odpovědné důvěrné postavení, neboť jim byl svěřen dohled nad vědeckou činností učitelů ve škole i nad výkony žáků; radě byli zárukou toho, že škola plně odpovídá očekáváním, která s ní byla při jejím založení spojena, aby mládež — jak se píše v dopise Filipu Melanchthonovi — mohla být vychovávána „k boží cti, lásce, bázni a poznání, a rovněž v dobrých uměních.“
Aby povznesla vážnost školy a udržovala ji stále na výši doby, dbala rada neustále na to, aby nově dosazovaní faráři byli nejen pevní a dobře poučení v „pravé víře“ podle Lutherova učení a dobří kazatelé, ale aby měli i důkladné jazykové znalosti a pokud možno je již prakticky uplatnili v úřadě. Město mělo štěstí, že získávalo většinou schopné faráře, kteří však — patrně proto, že jejich hmotné postavení nechávalo mnoho přát — ve službě města dlouho nevydrželi. Na prvním místě zaslouží být jmenován theol. Dr. Samuel Fischer, který byl na návrh saských vévodů Fridricha Viléma a Jana Kazimíra povolán na univerzitu do Jeny; při jeho odchodu o Velikonocích 1590 (v neděli 22. dubna) rada výjimečně upustila od povinnosti faráře setrvat po výpovědi ještě půl roku v místě*) a svěřila dohled nad školou diakonům Knodovi a Weigelovi, kteří zastávali farní službu až do nového obsazení. Ti podali žalobu na rektora, konrektora a kantora, o níž bylo rozhodnuto na veřejném zasedání rady 17. května 1590.**) Rektor byl obviněn, že vyučuje zcela chybným způsobem. Zakázali mu diktovat List Římanům s poznámkami, protože to zabírá příliš mnoho času a žáci se takovými teologickými podrobnostmi mohou zabývat až na vysoké škole; má raději nezanedbávat filozofii a pilně vést žáky k poezii, „aby chlapci opět uměli skládat verše jako za starých časů.“ Píli suprema uznali, ale vytýkali mu neschopnost v řečtině a v poezii. Nejhůře dopadl kantor. Obvinili ho, že hudbu ani neučí, ani necvičí. „Jen cizí žáci ještě umějí zpívat, protože se to naučili dříve; domácí ale neznají vůbec nic. Nepíše žádné party (knihy), nikdy nečte žádnou knihu, je žákům pro posměch, protože neumí plynně mluvit latinsky, na svatbách (kunventech) přednáší nevhodné, bláznivé nápěvy“ atd. Rada mu na to dala čtvrtletní lhůtu k nápravě a k doplnění zameškaného, jinak by byl okamžitě propuštěn. Žaloba na rektora měla patrně důvod v tom, že byl pod vedením učeného Dr. Samuela Fischera jistě veden k tomu, aby se s velkou pílí věnoval teologickým studiím. Nakolik byla oprávněná žaloba na konrektora, nelze zjistit; jen proti kantorovi, který se ani neuměl omluvit, měla rada dostatečný důvod postupovat nemilosrdně. Že učitelé byli tehdy duchovenstvem a naopak, na katolických i protestantských školách, často žalováni, nepatřilo k výjimkám. Důvod tkvěl v tom, že v důsledku příliš důvěrného styku, který na některých školách sahal až ke společnému stolu u faráře, snadno vznikaly spory — a skutečně vznikaly. Kromě toho chtěl duchovní učiteli občas dát pocítit, že podle odedávna zavedené tradice se jeho stav těší docela jiné vážnosti než stav učitele, který byl v tolika ohledech závislý na farářově přízni. Snad byli i páni diakoni poněkud unáhlení a chtěli se ukázat obzvlášť horliví, aby se doporučili pro faru samu, kterou tehdy spravovali jen dočasně. O změně ve vedení školství se nic dalšího nedozvídáme, zdá se tedy, že nedostatky, které vyšly najevo, byly brzy opět odstraněny.
Podle dochovaného seznamu rady se o uvolněné místo po odchodu Dr. Samuela Fischera přihlásilo 15 uchazečů.) Ze seznamu těchto mužů si však rada svého faráře nevybírá sama, nýbrž se obrací s prosbou o doporučení vhodného uchazeče, který by dostál mnohostranným nárokům v Horním Slavkově, na theol. Dr. Mikuláše Selneckera v Magdeburku, proslulého četnými vědeckými pracemi a pedagogickými spisy.) Jednání skončila tím, že Mikuláš Selnecker navrhl svého syna Jiřího, faráře a superintendenta kurfiřtského města Delitzsch v Míšni, který byl po vykonaném zkušebním kázání podle smlouvy s městem z 25. října 1590 uveden do úřadu. I on však brzy pocítil touhu zvolit si pro svou činnost jiné místo, neboť 11. ledna 1593 děkuje rada Dr. Janu Streittbergerovi v Kulmbachu a Dr. Aureliovi Streittbergerovi v Hofu za doporučení nového faráře, přičemž si stěžuje, že bez vlastního zavinění na tomto místě dochází k neustálému střídání, a raduje se, že doporučený magistr Guendelinus Heinricus Heubelius, farář ve Fischbachu, je vedle ostatního vzdělání „vycvičen v dobrých uměních a jazycích.“)
Selnecker nebo rada však svůj úmysl zatím změnili, neboť 22. ledna 1593 píše rada magistru Heubeliovi), že mu děkuje za ochotu přijít do Horního Slavkova, avšak že musí „obsazením naší zdejší farní služby ještě posečkat.“ Skutečně uvolněné místo po Selneckerovi však nezískal Heubel, nýbrž Martin Ruthner, farář v falckém městě Nabburg, dne 9. června 1593, který zůstal do roku 1603, po něm 23. května nastoupil Jiří Nutzel (Nuccelius), horní kazatel z Annabergu.) Kolem této doby, roku 1594, je jako vedoucí školy jmenován Mikuláš Polenus(?).) Úřad rectora ludi zastával Kryštof Richter do roku 1599, po něm Jan Hauer z Grauenwerdy do roku 1607, po jehož odchodu svěřila rada toto místo 28. května 1607 magistru Mikuláši Rothovi z Altenburgu, který byl „D. Ambrosiem Reuderiem, profesorem a seniorem Písma svatého, stejně jako magistrem Wolfgangem Heiderem, tehdejším rektorem vysoké školy v Jeně, sem singulariter [zvlášť] doporučen.“
Rada Horního Slavkova, složená vesměs z velmi horlivých stoupenců Lutherova učení, povolávala jako vedoucí a učitele školy, jako faráře a městské lékaře téměř výhradně cizince, o nichž měla jistotu, že jsou nakloněni novému učení.
Zájmy rady při škole zastupovali dva, jak se zdá, každoročně z jejího středu volení zástupci, tzv. inspektoři, kteří měli společně s farářem a diakony vykonávat dohled nad školou a učiteli. Důležitější záležitosti předkládali k projednání plnému shromáždění rady. K takovým povinnostem patřilo jmenování a propouštění učitelů, smlouva s nimi uzavíraná při ustanovení, konečně všechny důležitější změny školního plánu, kázeňského řádu, vůbec všechny novinky ve výuce, pokud se jakkoli odchylovaly od stávající normy školního plánu a vyučovací metody. Rada se o blaho školy starala s plnou vážností. To je patrné ze znění instrukcí pro učitele a z úzkostlivé péče, s jakou se při obsazování farářských míst rozhlížela, aby získala opravdu schopné síly. To je ale dobře patrné i ze samotných jednání vedených před radou a zaznamenaných v dochovaných radních protokolech. Tak rada přijala 23. července 1594 řadu usnesení ohledně tzv. žebravých studentů,) kteří silně obtěžovali měšťanstvo, takže od nynějška „mají žáci školy spolu s ostatními chodit společně mezi měšťany dvakrát týdně, ve středu a v sobotu, u každého domu chvíli postát a zazpívat sloku žalmu, aby každý otevřel svou štědrou ruku; naproti tomu v neděli a ve svátek už nemá chodit nikdo, aby byli lidé ušetřeni.“ Když nastoupil úřad rektor Mikuláš Roth, chtěl provést všelijaké změny didaktické a pedagogické povahy, které byly důkladně zváženy na zasedání rady 8. listopadu 1607 za přítomnosti faráře a diakonů. Na základě posudku faráře a „collegarum scholae“ [školních kolegů] zůstalo proti návrhu rektora u Examen Filippi [Filipova zkušebního spisu], navržené Opusculum Wigandi (učebnice logiky) bylo odmítnuto; jen bylo povoleno určité ulehčení při používání staré knihy. Také mu nebylo dovoleno věnovat každou ½ hodinu Logice Rami a Filipově logice. Po vyjádření rektora a vzájemném projednání nakonec rada svolila, aby se Logica Philippi napříště četla publice [veřejně] a Logica Rami privatim [soukromě], a rektorovi klade Exercitium logicum [logické cvičení] velmi na srdce. Denní Exercitium styli [stylistické cvičení] rada schvaluje; z Cicerona doporučuje zejména k četbě „Officia, Laelius čili De senectute.“ Chválí se, že nový rektor „nechává alumny (chudé žáky) docházet do svých soukromých hodin,“ aby drželi krok s ostatními žáky, že se mezi nimi konají i jisté modlitební hodiny a že pro ně vypracoval zvláštní pravidla (leges), podle nichž se mají napříště řídit. Konečně rada usnáší, že „jim mají být nahoru přiděleny některé potřebné knihy, které mohou používat společně (in communi), a pověšeny na řetízky.“ Tímto usnesením rady vznikla jakási bibliotheca pauperum [knihovna chudých], jen to zní poněkud podivně, byť ještě zcela ve shodě se středověkým smýšlením, když rada patrně jen z přehnané obavy, aby se jednotlivé knihy neztratily, nařizuje, že mají být pověšeny na řetízky. Na návrh faráře a diakonů byl místo „Castillionis dialogus sacrorum“ zaveden „Fabricii historiae illustrium virorum.“ Jako účinný prostředek k výchově mládeže v úctě k učitelům a v bázni boží se považovalo zavedení, že se má vždy zazpívat hymnus, kdykoli učitel po své hodině odchází.) Na témže zasedání 8. listopadu rada na doporučení Leonharda Chemnitia jednomyslně usnesla navrhnout na uvolněné místo suprema magistra Zachariáše Theobalda, který v úřadu zůstal do 30. srpna 1610,) neboť konrektor z blíže neznámých důvodů podal 29. října svou výpověď. Zdá se, že mezi ním a novým rektorem nepanovala dobrá shoda, neboť tento krok odůvodnil slovy, že „hodlá své počínání zařídit jinak.“ Dne 14. dubna 1608 nařizuje rada, že rektor napříště nemá udílet žádné prázdniny; „ačkoli mu to pan farář uložil, má se řídit nikoli jím, nýbrž zákony (legibus).“ Roku 1616 byli diakon magistr Deucer a magistr Mikuláš Roth zvoleni do vyšetřovací komise školy. Dne 22. května 1616 podává Deucer zprávu, že přijímání do školy náleží „in authoritate Rectoris“ [do pravomoci rektora], že „pokud jde o lekce, má se s učiteli pilně poradit, a Exercitia styli je třeba lépe provozovat.“ Druhou školní zprávu předkládá radě 22. května 1617.*) Z těch několika uvedených případů je dostatečně patrné, že rada věnovala škole velkou péči. Kde a kdykoli to bylo nutné, zasáhla odpovídajícími opatřeními. O urovnání stížností vznesených roku 1590 proti jednotlivým učitelům již byla řeč dříve.
Bylo by velmi vítané, kdyby se dochoval nějaký starý učební plán. Díky vstřícnosti pana adjunkta zemského archivu Dr. A. Nováčka mohl podepsaný nahlédnout do rejstříku archiválií města Horní Slavkov, který se právě kvůli pořízení opisu nacházel v zemském archivu. Tento rejstřík založil A. Kohl, jenž se o dějiny Horního Slavkova vysoce zasloužil.
U č. 176 z 28. května 1607 se nachází záznam „Ustanovení Mikuláše Rotha rektorem školy v Horním Slavkově. Obsahuje na oddělených listech rozvrh hodin čtyř latinských škol v Horním Slavkově*): Ordo lectionum nonnihil immutatus [poněkud pozměněný rozvrh vyučování]. Pečeť zní: M. Roth Altenburgensis.“ Zdá se však, že ordo (rozvrh) se u tohoto spisu už v současnosti nenachází; snad se přece jednou znovu objeví. Protože mezi opisy a spisy z horoslavkovského archivu v archivu Spolku pro dějiny Němců v Čechách bohužel opis tohoto rozvrhu chybí, je třeba se spokojit jen s několika málo poznámkami, které uvádí W. Weber ve Sděleních spolku na s. 11.**) Podle nich se v primě vyučovalo: latinská a řecká gramatika a syntax spojená s četbou autorů. Z latinských spisovatelů se uvádějí Vergilius a Terentius, z řeckých Theognidovy sentence. Dále se pěstovala stylistická cvičení, náboženská nauka, čtení evangelia v řeckém textu a jeho výklad, aritmetika, logika, poezie a rétorika, hudba (chorální zpěv). To jsou bohužel poslední zbytky, které se dochovaly z písemnosti tak důležité pro poznání staršího školství v naší zemi. Studijní plán pro Horní Slavkov byl pravděpodobně utvořen podle vzoru latinské školy v Jáchymově nebo jiného města sousedních oblastí, s nimiž bylo hornické město v trvalém styku. Naproti tomu archiv Spolku pro dějiny Němců v Čechách uchovává dva soupisy knih patřících horoslavkovské škole, mezi nimi zejména učebnic, podle nichž se vyučovalo. Jeden soupis byl pořízen roku 1599, druhý je zřejmě poněkud starší. Oba soupisy jsou velmi obsáhlé; obsahují teologické a pedagogické spisy nejvýznamnějších spisovatelů reformace 16. století, s jejichž pomocí mohlo prozíravé vedení osvědčeného učitele dosahovat výtečných výsledků. Omezený prostor zakazuje otisknout rozsáhlé písemnosti, které by svým obsahem jistě v plné míře upoutaly zájem školního odborníka.
Z Horního Slavkova vzešli tři významní učenci doby reformace: Kašpar Bruschius, Wolfgang Kryštof Crines a Zachariáš Theobald. Kašpar Bruschius, nejvýznamnější z nich, zde své studium neabsolvoval († 1559); oba další zde na této škole získali základ pro své pozdější vzdělání. Kryštof Crines se narodil roku 1584 jako syn horoslavkovského faráře, první vzdělání získal na latinské škole tohoto města, pozdější vzdělání na vysokých školách v Jeně a Wittenbergu. Po delším pobytu v Horních Rakousích jako farář ve Gschwendu na majetku rodiny Losensteinů a později v Grubu byl roku 1624 nucen zemi opustit, načež odešel do Norimberku a působil jako učitel teologie na univerzitě v Altdorfu, kde zemřel 28. srpna 1629 v důsledku mrtvice. Jeho vědecká činnost se soustředila na studium orientálních jazyků, jehož plodem byly jak vysloveně vědecké práce, tak i některé pedagogické spisy.*) Zachariáš Theobald, povolaný roku 1608 k vedení latinské školy do svého rodného města, kde však působil jen do roku 1610, se narodil roku 1586 a rovněž byl vychován na latinské škole v Horním Slavkově. I on působil na vysoké škole v Altdorfu, kde ho ještě v mladém věku roku 1627 zastihla smrt. Vedle prací teologického obsahu vydal spisy o dějinách a topografii Čech, jakož i dílo přírodovědného obsahu (Arcana naturae).**) Muži, které by ještě bylo možné zmínit, patří pozdější době a docela jinému duchu.
Latinská škola v Horním Slavkově se v době svého rozkvětu těšila značné vážnosti, neboť platila za dobře vedenou školu, v níž žáci mohli dosáhnout vyššího vzdělání než ve školách stejného charakteru v jiných městech země. Máme k dispozici zajímavou zprávu z roku 1603 (počátek května), podle níž školu navštěvovalo i poměrně mnoho dětí českých rodičů. Tak poslal rakovnický radní písař Šimon Žlutický svého syna Matyáše, který získal první vzdělání na latinské škole v Lounech, k dalšímu studiu, zejména k osvojení znalosti němčiny, do Horního Slavkova, kde bydlel u měšťana Adama Weidische. V dalším dopise z 21. července 1603 si však stěžuje, že úspěch neodpovídá jeho očekáváním. Rektor ho prý zařadil mezi české žáky, takže se s nimi stýká ve své mateřštině, a proto zanedbává němčinu, a v latině nejenže nedělá pokroky, ale dokonce zapomíná i to, co se už naučil v Lounech. Nedostatečný pokrok ve znalosti latiny měl u tohoto žáka svůj důvod patrně v neznalosti němčiny, v níž se vyučovalo. Otec proto prosí o nápravu a žádá, aby mu kantor poskytoval soukromou výuku hudby a předmětů, které se pod rektorovým vedením ve škole nenaučil.*) Z takových — zřejmě ojedinělých — případů, které lze ovšem snadno vysvětlit povahou věci, by bylo jistě unáhlené vynášet nepříznivý soud o škole a jejích učitelích.
Katastrofa bitvy na Bílé hoře u Prahy 8. listopadu 1620 měla velmi osudové následky i pro protestantský Horní Slavkov. Se zavedením protireformace byla latinské škole v tomto městě přeťata životní tepna. Kostel byl pro protestantské bohoslužby uzavřen 24. srpna 1624. Dne 20. září složil rektor klíče od školy u rady. Počátkem února 1625 opustil město konrektor Löscher,**) avšak bakalář Bernhard Jahn teprve roku 1627. Následovali je, jak to bylo v oné době takřka všude, mnozí evangeličtí měšťané, kteří po prodeji svého majetku hledali v cizích zemích nový domov.
Jakou změnu poměry ve školství města utrpěly, dokládá stížnost faráře Jodoka Tomáše Selgeho pražskému arcibiskupovi z 20. března 1635, „že škola je opuštěná a prázdná, že už půl roku ji nenavštívilo ani jediné dítě.“*)
---
*) Při zpracování byly použity práce Antona Kohla: „Die Wiedereinführung der katholischen Lehre in der kgl. Bergstadt Schlaggenwald“ [Znovuzavedení katolického učení v královském horním městě Horní Slavkov]. Karlovy Vary, Franiek, 1861, s. 53, a W. Webera „Die vormalige Lateinschule in Schlaggenwald“ [Bývalá latinská škola v Horním Slavkově] ve Sděleních Spolku pro dějiny Němců v Čechách, I, 1862, sešit 4, s. 9–17. Historické údaje se opírají pouze o archiválie města Horní Slavkov a zmíněného spolku, které se tam nacházejí částečně jako originály, částečně jako staré opisy, částečně jako opisy Kohlovy (přílohy I a II). U všech ostatních pramenů je uvedeno, odkud byly čerpány.
*) Císařův pokyn arcivévodovi Ferdinandovi v této záležitosti byl vydán již 12. listopadu 1553: „Dann so bewilligen wir weiter auf deren von Schlaggenwald gehorsamst Anruffen und Bitten und auss sondere gnaden Inen nun hinfuren das Waggelt der zweier weissen Pfennig von Centner, dergleichen zu Underhaltung eines gelerten Schuelmaisters jährlichen, doch auch auf Wolgefallen, viertzig Taller aus obgemelten Ambts oder Zehentsgefellen zu bezahlen“ [Neboť tímto dále na jejich, horoslavkovské, poddané volání a prosby a ze zvláštní milosti jim nadále povolujeme vážné peníze dvou bílých fenyků z centnýře, stejně jako k vydržování učeného školního mistra ročně, ovšem rovněž podle libosti, čtyřicet tolarů z výše uvedeného úřadu čili desátkových výnosů vyplácet]. Tuto zprávu vděčím laskavosti c. k. místodržitelského archiváře pana Karla Köppla v Praze, který ji sdělil z Copb. 31, fol. 275.
*) Dvorský, Paměti o školách českých, s. 457, podle výsady ze 6. února 1565.
**) Mathesius: Sarepta, dodatek k roku 1552.
***) Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit, 1860, s. 120. Srov. Kohl, Die vormalige Lateinschule zu Schlaggenwald, Sdělení Spolku pro dějiny Němců, I, sešit 4, s. 10.
†) Tamtéž, s. 11.
††) Horawitz Adalbert: Caspar Bruschius. Praha, 1874, s. 272.
*) Příloha I.
*) Mathesius: Sarepta, vydání 1679, k rokům 1579 a 1590.
**) Příloha II.
*) Příloha III.
**) Příloha IV.
***) Sdělení Spolku pro dějiny Němců, I, sešit 4, s. 14.
*) Příloha V.
**) Příloha VI.
***) Sdělení Spolku pro dějiny Němců, I, sešit 4, s. 12.
*) Příloha VII.
**) Srov. Weber, Sdělení atd., I, sešit 4, s. 12.
*) Příloha VIII.
**) Příloha IX.
***) Příloha X.
*) Příloha XI.
**) Archiv města Horní Slavkov, č. 170, podle údaje soupisu.
***) Dvorský Fr., c. d., s. 415.
*) Sdělení, c. d., s. 12.
*) Tamtéž, s. 15, 16.
**) Podle výpisků z radního protokolu z let 1605–1613, fol. 108b.
***) Podle výpisků z radního protokolu z let 1613–1622.
*) Podle dřívějšího výčtu tříd byla škola šestitřídní. Srov. s. 7.
**) Podle Prökla, Gesch. der königl. Bergstädte Schlaggenwald und Schönfeld [Dějiny královských horních měst Horní Slavkov a Krásno], Cheb, 1887, s. 132, pozn. 22, vypracovala rada roku 1584 „Řád škol“, avšak z poznámek, které Prökl uvádí, nelze vyčíst organizaci učebního plánu.
*) Srov. Pelzel, Abbildungen böhmischer und mährischer Gelehrten und Künstler etc. [Vyobrazení českých a moravských učenců a umělců atd.], Praha, 1773, I. díl, s. 96–100, s vyobrazením. Tamtéž jsou vypočteny i jeho četné práce.
**) Tamtéž, s. 101–104, s vyobrazením a některými poznámkami o jeho historických pracích, které je ovšem třeba používat s velkou opatrností, což ostatně u prací tehdejší doby nemusí nikoho zvlášť překvapovat. Podle Prökla, c. d., s. 140, byl roku 1587 rektorem latinské školy v Horním Slavkově, což však vzhledem k roku narození 1586 není možné.
*) Dvorský, c. d., s. 457 násl.
**) Prökl, c. d., s. 132 a 72.
*) (Poznámka k tomuto odkazu na dochovaném úryvku předlohy chybí — text kapitoly zde končí.)
Zobrazit původní německý text
Die Lateinschule in Schlaggenwald (1554—1624). Ein Beitrag zur Geschichte der Reformation
Die Lateinschule in Schlaggenwald.
(1554—1624).
Ein Beitrag zur Geschichte der Reformation.
Der große Aufschwung des Bergbaues in Böhmen zu Beginn des XVI. Jahrhundertes brachte es mit sich, dass eine Reihe von Orten und Städten, welche vorher beinahe keine Bedeutung hatten, sich in kurzer Zeit zu blühenden Bergstädten entwickelten, in denen bei rasch zunehmender Bevölkerung eine gewisse Wohlhabenheit der Bürgerschaft nachweisbar ist, wie man heute noch aus den Bauwerken und sonstigen Schöpfungen jener Zeit, soweit sich solche erhalten haben, ersehen kann. Besonders in den Städten, welche im Erzgebirge oder am Fuße desselben sich befanden, waltete ein gesunder Sinn der Bürger für die Einrichtung und Schlichtung städtischer Angelegenheiten wie auch für die Maßnahme zur Hebung des Handels und der Gewerbe, denn das alles musste in jenen Tagen der Bürger selbst sich schaffen, da ihm von seiten der Gutsherren, nicht aber von der Regierung ein nur mäßiges Wohlwollen entgegen gebracht wurde. Die durchwegs deutsche Bewohnerschaft dieser Städte stand stets in innigem Verkehr mit den durch Abstammung und Beschäftigung so nahe stehenden Bewohnern der benachbarten Gebiete Sachsens, von wo aus die Lehre Luthers frühzeitig nach Böhmen kam und gerade in den Bergstädten, deren Bewohner sich ihr freiwillig und ohne allen Zwang anschlossen, festen Fuß fasste.
Zu diesen Städten gehört auch Schlaggenwald in der Nähe von Elbogen am Flössgraben gelegen, in dessen Nähe ein ergiebiger Silber- und Zinnbergbau betrieben wurde. Der Ort, dessen erste Erwähnung in den „libri erectionum“ des Prager Erzbisthums 1380
geschieht *), wurde nach einer Urkunde des Grafen Ernst von Gleichen aus dem Jahre 1489 unter dessen Vorgänger zum Marktflecken erhoben, kam 1494 an Hans Pflug und nach dessen Tode 1538 an seinen Vetter Kaspar Pflug von Rabenstein. Als Ferdinand I. nach der Schlacht bei Mühlberg (24. April 1547) in Prag über die Theilnehmer an dem Aufstande Gericht hielt, wurde Kaspar Pflug geächtet und entzog sich durch Flucht nach Sachsen der über ihn verhängten Todesstrafe. Die auf seinen Gütern gelegenen Bergstädte Schlaggenwald, Schönfeld und Lauterbach wurden zu kaiserlichen Bergstädten erhoben, über die als Vertreter der landesfürstlichen Interessen ein Hauptmann mit dem Sitze in Schlaggenwald gesetzt wurde. Am 1. September 1547 erhielt die Stadt von Ferdinand I. das Wappen und die städtischen Rechte, welche die früheren Privilegien Kaspar Pflug's weit übertrafen. Von dieser Zeit an gelangt das Bürgerthum in Schlaggenwald zum Vollbewusstsein seiner Kraft, jetzt erst entwickelt sich daselbst so recht ein freies Stadtwesen, welches sich nach dem Muster der benachbarten, insbesondere sächsischen Städte ausbildet, mit denen die Bürgerschaft in allen wichtigeren Angelegenheiten in Fühlung bleibt. Die Lehre Luthers hat in Schlaggenwald sehr bald Anhänger gefunden; bereits 1536 wird der erste evangelische Pfarrer in der Stadt eingesetzt. Mathäus Vischer erhielt von Hans Pflug die Einkünfte seiner Pfarre bestimmt, welche über Bitten der Schlaggenwalder noch vermehrt wurden, denn damals war bereits der größere Theil der Bürger evangelisch. Die Zahl der Anhänger Luthers mehrte sich daselbst so sehr, dass die Bürgerschaft um 1547 beinahe ausschließlich aus Anhängern der neuen Lehre bestand. Ferdinand I. beließ nach Verleihung des Privilegiums die Bürger in ihrer Religion, ohne auch nur den geringsten Versuch der Wiederbekehrung zu machen. Auch seine Nachfolger haben denselben vollste Religionsfreiheit gelassen, daher denn auch der Charakter Schlaggenwalds im XVI. Jahrhunderte zur Zeit seine Blüte ein rein protestantisches Gepräge an sich trägt.
---
*) In der Darstellung werden benützt die Arbeiten von Anton Kohl: „Die Wiedereinführung der katholischen Lehre in der kgl. Bergstadt Schlaggenwald." Karlsbad, Franiek, 1861, S. 53 und W. Weber „Die vormalige Lateinschule in Schlaggenwald" in den Mittheilungen des Vereines für Geschichte der Deutschen in Böhmen. I. 1862. Heft 4. S. 9—17. Die historischen Angaben stützen sich nur auf die Archivalien der Stadt Schlaggenwald und des genannten Vereines, welche sich daselbst theils in Originalien, theils in alten Abschriften, theils in Abschriften Kohl's (Beilage I und II) befinden. Bei allen übrigen Quellen ist angegeben, woher sie entnommen wurden.
Die aufblühende Stadt gebot, dank der fleißigen und erwerbfreudigen Bevölkerung, bald über ansehnliche materielle Mittel; so war sie z. B. in der Lage 1597 die Herrschaft Petschau von Rudolf II. für 28400 Thaler auf 28 Jahre pfandweise zu übernehmen, und sie wurde unter Mathias 1615 für die Kaufsumme von 55456 Schock meißnischer Groschen von ihr käuflich erworben. Wie alle deutschen protestantischen Städte darauf bedacht waren, ihren Kindern zur Erhaltung ihres Glaubens und zur geistigen Ausbildung eigene Schulen zu gründen, über welche die Bürgerschaft selbst die Aufsicht führte, so hat auch Schlaggenwald, das als protestantische Stadt nach Luthers Lehre in einem Lande, wo viel katholische Bevölkerung und auch sehr viele Anhänger Calvins in nächster Umgebung waren, eine sehr gefährdete Stellung hatte, eine eigene Lateinschule gegründet, aus der die Schüler als reif zum Besuche einer Hochschule entlassen wurden. Die Lateinschule in Schlaggenwald ist im Zeichen des Protestantismus ins Leben gerufen worden, gedieh und blüte, so lange die Bürgerschaft der evangelischen Lehre anhängen durfte, und ist mit der Wiedereinführung des Katholicismus sang- und klanglos eingegangen, wie in demselben Maße der Bergbau und der Wohlstand der Stadt allmählig an Bedeutung verloren.
Der Gedanke, eine Lateinschule in Schlaggenwald zu gründen, ist sicherlich erst dann entstanden, als die Bürgerschaft nach Ertheilung des Stadtrechtes am 1. September 1547 die Überzeugung gewonnen hatte, dass das evangelische Bekenntnis nicht gefährdet sei. In dieser Richtung wurden von seiten des Rathes Schritte unternommen. Man wandte sich um Unterstützung an Ferdinand I., der durch seinen Sohn Erzherzog Ferdinand am 25. November 1553 dem kaiserlichen Zehentner in Schlaggenwald den Auftrag gab, jährlich 40 Thaler aus den Zehentgefällen des Bergwerkes auszufolgen „zu desto stattlicherer Unterhaltung eines gelehrten Schulmeisters und Instituirung und Auferziehung der Jugend."*) Dieser Betrag ist später auch immer geleistet worden. Max II. änderte
---
*) Die Anweisung des Kaisers an Erzherzog Ferdinand erfolgte in dieser Angelegenheit bereits am 12. November 1553. „Dann so bewilligen wir weiter auf deren von Schlaggenwald gehorsamst Anruffen und Bitten und auss sondere gnaden Inen nun hinfuren das Waggelt der zweier weissen Pfennig von Centner, dergleichen zu Underhaltung eines gelerten Schuelmaisters jährlichen, doch auch auf Wolgefallen, viertzig Taller aus obgemelten Ambts oder Zehentsgefellen zu bezahlen." Ich verdanke diese Notiz der Freundlichkeit des k. k. Statthalterei-Archivars Herrn Karl Köppl in Prag, der sie aus dem Copb. 31, Fol. 275, mittheilte.
ihn um auf 50 Gulden,) Mathias I. hat ihn nach einem mir vorliegenden Privilegium ddo. 23. Juli 1612 ebenfalls in der Höhe von 50 Gulden auszahlen lassen. Der Rath von Schlaggenwald scheint dann wegen der Einrichtung der Schule mit Luthers Freunde, dem berühmten Humanisten Philipp Melanchthon, in Unterhandlung getreten zu sein. Vielleicht bot sich dazu Gelegenheit, als der Gelehrte zum Besuche in Joachimsthal weilte, wo er am 14. März 1552) eintraf. An ihn wendet sich der Rath in einem Schreiben vom 29. Januar 1554,) in welchem er die Absicht von der Gründung einer Schule bekannt gibt und um „einen gelehrten Gesellen" bittet, der im Stande sei, ein gut christlich Schulregiment einzuführen, zu regieren und zu erhalten; desgleichen bittet er um „einen guten Cantorem, der ein Chor versorgen könnte". Dieselben sollten sich um Ostern nach Schlaggenwald begeben, um nach dem Dreieinigkeitssonntag (20. Mai 1554) die „Schule zu beziehen". Ob Melanchthon der Bitte nachkam, bleibt dahingestellt; sicher steht nur fest, dass er von diesem Schreiben an seinen Freund Camerarius am 16. Februar 1554 Erwähnung macht.†) Jedenfalls ist um diese Zeit die Lateinschule gegründet worden. Der bekannte Humanist Caspar Bruschius, gest. 1559, ein gebürtiger Schlaggenwalder, kennt in seinen Schriften den Bestand einer Lateinschule in seiner Vaterstadt nicht. Da ihn jedoch seine Lebensstellung nöthigte, weit weg von seiner Heimat zu wirken, so war er jedenfalls bei dem sehr geringen Verkehr mit seiner Vaterstadt nicht so weit über die in den letzten Jahren seines Lebens gegründete Anstalt unterrichtet, um sich über sie auszusprechen; nicht unmöglich ist es, dass er vielleicht gar keine Kenntnis von dem Bestande derselben hatte. ††)
Die Schule war bereits bald nach ihrer Gründung gut besucht. Die Schüler stammten größtentheils aus Schlaggenwald, viele andere kamen aus den benachbarten Städten, in welchen sich damals ebenfalls ein lebhafter Aufschwung geltend machte.
Der Unterricht wurde täglich von 7 bis 10 Uhr vormittags und von 1 bis 4 Uhr nachmittags ertheilt. An Sonn- und Feierta-
---
*) Dvorský, paměti o školách českých. S. 457 nach einem Privilegium vom 6. Feber 1565.
**) Mathesius: Sarepta, Anhang z. J. 1552.
***) Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit. 1860. S. 120. Vergl. Kohl, die vormalige Lateinschule zu Schlaggenwald. Mitth. des Vereines für Gesch. der Deutschen. I. Heft 4. S. 10.
†) Daselbst S. 11.
††) Horawitz Adalbert: Caspar Bruschius. Prag. 1874. S. 272.
gen waren Ferialtage. Mittwoch und Samstag war nur Vormittagsunterricht. Samstag wurde in der Schule ein Vespergebet abgehalten. Die Schule war sechsclassig und umfasste: Primani (die Schüler der obersten Classe), Secundani, Tertiani, Quartani, Lectionarii und Elementarii. Mit dem Unterrichte waren fünf Lehrkräfte betraut und zwar dem Range nach der Rector, Supremus oder Conrector, Cantor, Baccalaureus und Quintus (auch Infimus genannt). Den Unterricht in den oberen Classen ertheilte gewöhnlich der Rector und Supremus, in den unteren Classen der Baccalaureus und Quintus, der Cantor sorgte für den Unterricht in der Musik. Alljährlich wurden mit den Schülern zwei große Prüfungen vorgenommen, die eine zu Georgi (24. April), die andere zu Michaelis (29. September).
Erhalten hat sich der Vertrag, welchen der Rector Ludi Johann Hauer von Grauenwerda nach dem Tode des Schulleiters Christoph Richter am 25. März 1599 mit dem Rathe zu Schlaggenwald abgeschlossen hat*). Derselbe enthält in 16 Punkten die Verpflichtungen des Rectors betreffs der Überwachung der Schule, des Verhältnisses zu dem Pfarrer, dem Rathe und den Collegen, dann Vorschriften über das Verhalten des Rectors den Schülern gegenüber, insbesondere gegen die Pauperes und Mendicanten, welche im Schulgebäude selbst wohnten, ferner neben kleineren Weisungen über sein Leben, das Abhalten der Predigten u. s. w., endlich die nachdrückliche Mahnung, jeden Schüler nach seinem Ingenium zu behandeln „do mancher mehr mit guten freundtlichen glumpflichen Worten dann mit schnellen Anfahren, Sturmen oder zornigen grimmigen Straff ad studia zu bringen und dabei zu erhalten" sei. (Punkt 16). Der Rector überwacht auch das Leben und die Lehrthätigkeit seiner Collegen und hat stets dem Pfarrer oder dem Rathe darüber Rechenschaft zu geben. Dagegen erhält er von der Stadt wochentlich 1 1/2 böhm. Gulden oder 36 Groschen (78 Gulden im Jahr), die Hälfte vom jährlichen Zehent des ungedroschenen Getreides der eingepfarrten Dörfer, dann Gebüren von Begräbnissen, Hochzeiten und Festen, an welchen die Schüler singen, endlich zur Beheizung der Schulstuben und seiner Wohnung 35 Klafter Holz. War die Barzahlung des Rectors gering, so war er doch durch die Naturalbezüge und sonstigen zufälligen Einnahmen bei Hochzeiten u. s. w. in der Lage, noch standesgemäß zu leben. Rector Johann Hauer bekleidete diese Stelle in Schlaggenwald
---
*) Beilage I.
durch 8 Jahre, bis er 1607 seine Stellung durch die Berufung als Rector der Lateinschule in Eger aufbesserte.
Die Schule in Schlaggenwald muss überhaupt einige recht tüchtige Lehrkräfte gehabt haben; so beruft nach Abgang des Paul Kapp, der Rector der Schule in Amberg wurde, der Rath von Joachimsthal den Schulmeister Andreas Enderlein aus Schlaggenwald, den Sohn des Mathes Enderlein, der seinen neuen Posten am 2. März 1579 antrat. Er wirkte daselbst in gleicher Eigenschaft bis an seinen Tod, der am 7. Juni 1590 erfolgte*).
Der vorliegende Vertrag über die Anstellung des Conrectors Sebastian Fürgang aus Theusing ist am 19. Juli 1618 ausgestellt worden**). In sieben Punkten wird sein Verhältnis zum Rector Rathe und Pfarrherrn festgestellt. Ihm obliegt neben dem Unterrichte die Durcharbeitung des Katechismus mit den Schülern und die Fürsorge für die Predigt; ausdrücklich soll er auf die Alumnen, das sind solche Schüler, welche „ex liberalitate civium alimentirt und erhalten werden" acht haben, auf dass sie züchtig und ehrerbietig gegen die Bürgerschaft leben, und im strengen Winter soll er denen, welche in der Kirche und Predigt wegen mangelhafter Kleidung nicht aushalten könnten, in der Schule einen Postillanten vorlesen lassen, damit sie ihren religiösen Verpflichtungen nachkommen. Dafür erhält der Conrector wöchentlich einen böhmischen Gulden oder 24 Groschen, eine Jahreswohnung, einen Stoss Brennholz, von Gebüren bei Begräbnissen u. s. w. denselben Antheil wie der Rector, doch nicht den Getreidezehent; dagegen ist ihm gestattet nach Beendigung des Schuldienstes Privatstunden zu ertheilen.
Der Rector, Conrector und Rath wahren sich gegenseitig im Falle des Bedürfnisses das Recht einer vierteljährigen Kündigung.
Genauere Nachrichten über den Wirkungskreis des Cantors, Baccalaureus und Quintus sind nicht bekannt. Dem Cantor oblag die Ertheilung des Unterrichtes in der Musik, auf deren Pflege in Schlaggenwald bedeutendes Gewicht gelegt wurde. Der Cantor hatte die Schüler im Chorgesang zu schulen, wobei auch der theoretische Unterricht gepflegt wurde (studium musicae in chorali et figurali). Die Beaufsichtigung dieses Unterrichtszweiges war vornehmlich die Sache des Pfarrherrn und der beiden Diaconen. Aus dem beiliegenden Verzeichnisse, das wahrscheinlich bei der Neubesetzung des Rectorates 1599 abgefasst wurde, ersieht man die Reichhaltigkeit
---
*) Mathesius: Sarepta. Ausgabe 1679 zu d. J. 1579 und 1590.
**) Beilage II.
der Noten*), welche bei Ertheilung des Unterrichtes und während des Kirchengesanges verwendet wurden. Es sind meistens Chöre, einige derselben sind von Cantoren der Schule abgefasst oder abgeschrieben, welche dann in das Eigenthum der Anstalt übergiengen. Als Baccalaureus wirkte in Schlaggenwald Bernhard Jahn aus Tarant in Meissen vom 8. Januar 1590 an. In sein Amt setzte ihn der Pfarrherr Dr. Samuel Fischer ein. Nach 34jährigem Dienste wurde er am 20. September 1624 seines Amtes enthoben als ein Opfer der Gegenreformation, hielt sich aber noch über 3 Jahre in der Stadt auf, ehe er dieselbe verlassen hat**). Leider ist kein Schriftstück erhalten, aus dem man etwas Näheres über die Stellung, die Bezüge u. s. w. des Quintus oder Infimus folgern könnte.
Die Schule war um das Jahr 1600, als die Stadt in Folge des lebhaften Bergbaues ihre höchste Entwickelung erlangte, am stärksten besucht. Die Lehrer scheinen bei ihren Mitbürgern in entsprechender Weise geachtet worden zu sein. Bekannt ist nur eine Klage des Rectors, Supremus und Infimus beim Stadtrathe aus dem Jahre 1606, dass man sie „Bettler und Bacchanten“ schelte***). Die Bezeichnung „Bacchanten“ ist etwas sehr beleidigend und gehässig, denn man verstand gewöhnlich darunter ältere Schüler an den Hochschulen, welche sich zwei bis drei jüngere Schüler hielten, die „Schützen“ hießen und für sie singen und betteln mussten; dafür waren sie von der Schule befreit und erhielten den Unterricht nur von ihren Bacchanten, bis sie selbst zu Bacchanten erklärt wurden. Diese vielleicht persönlichen Beleidigungen sind wahrscheinlich der Grund gewesen, dass im folgenden Jahre der Rector der Schule Johann Hauer in gleicher Eigenschaft die Berufung nach Eger annahm.
Mit der Beaufsichtigung der Schule und des Unterrichtes waren zunächst der Pfarrherr und die beiden Diaconen betraut. So oft als möglich, wenn auch nicht gerade täglich, sollten sie sich von den Leistungen der Schüler überzeugen, die Thätigkeit der Lehrer, selbst auch des Rectors, in und außerhalb der Schule überwachen, namentlich darauf achten „damit unter den Schülern das exercitium latinae linguae, desgleichen der Musica in chorali et figurali etc. getrieben werden.“ Ihnen stand das Recht zu, während des Unterrichtes die Schüler selbst auszufragen; fanden sie etwas nicht in richtiger Ordnung, so hatten sie diesbezüglich die
---
*) Beilage III.
**) Beilage IV.
***) Mitth. des Ver. f. G. I. Heft 4. S. 14.
Lehrer zu unterweisen, bei etwaiger Controverse aber die strittige Angelegenheit vor den Rath zu bringen. Des Pfarrherrn Pflicht ist es, dafür zu sorgen, dass namentlich im Sommer zweimal der Woche nachmittags, am Dienstag in der Pfarrkirche und am Donnerstag in der Spitalkirche, den Schülern der Lateinschule, wie auch den „deutschen Schulknaben und Mägdlein“ von den beiden Diaconen der Katechismus erläutert werde. Von Zeit zu Zeit soll er die Schüler selbst aushören, wie auch persönlich diese religiösen Übungen überwachen). In einem späteren Vertrage ist ausdrücklich den Diaconen die Aufsicht über das „exercitium linguae graecae“ anvertraut); zweifelsohne war dies stets ihre oder des Pfarrherrn Pflicht, da das Studium der griechischen Sprache gleich bei Beginn der Schule in Schlaggenwald in den Lehrplan gehörte. Im Jahre 1584 erbot sich der Pfarrherr Crines den Unterricht in der hebräischen Sprache zu ertheilen). Wenigstens mit den Schülern, welche sich dem theologischen Studium zuwenden wollten, wurde die Erklärung der Grundelemente der hebräischen Sprache vorgenommen, denn in dem Bücherverzeichnis, welches nach dem Tode des Rectors Christoph Richter 1599 aufgenommen wurde, findet sich eine „Biblia hebraea cum interpretatione latina,“ ein „Psalterium hebraicum“ (doppelt) und das „Lexicon hebraeum Forsteri.“ Hier hat auch der Orientalist Christoph Crines, der Sohn des Pfarrherrn, die Grundlage für seine späteren Studien geholt. Der Pfarrherr und die Diaconen bekleideten im Schulwesen der Stadt Schlaggenwald eine sehr verantwortliche Vertrauensstellung, da ihnen die Überwachung der wissenschaftlichen Thätigkeit der Lehrer in der Schule und die Aufsicht über die Leistungen der Schüler zugewiesen war; sie galten dem Rathe als Bürgen dafür, dass die Schule vollauf den Erwartungen entspricht, die bei ihrer Gründung an sie geknüpft wurden, damit die Jugend, wie es in dem Brief an Philipp Melanchthon heißt, zu „Gottes Ehre, Liebe, Furcht und Erkenntnis, zudem auch in guten Künsten möchte aufgezogen werden.“
Um das Ansehen der Schule zu heben und um dieselbe stets auf der Höhe der Zeit zu erhalten, trug der Rath immerwährend dafür Sorge, dass die neuangestellten Pfarrherren nicht bloß fest und wohlunterrichtet im „wahren Glauben“ nach der Lehre Luthers und gute Prediger seien, sondern dass sie auch gediegene Spra-
---
) Beilage V.
) Beilage VI.
) Mitth. d. Ver. f. Gesch. I Heft 4. S. 12.
chenkenntnisse besitzen, wo möglich dieselben auch schon praktisch im Amte verwendet hätten. Die Stadt hatte das Glück, meistens tüchtige Pfarrherren zu erlangen, welche leider, da ihre materielle Stellung vielleicht zu wünschen übrig ließ, nicht lange im Dienste der Stadt ausharrten. In erster Linie verdient Theol. Dr. Samuel Fischer genannt zu werden, der über Antrag der Herzoge Friedrich Wilhelm und Johann Kasimir von Sachsen an die Universität nach Jena berufen wurde, bei dessen Abgang um Ostern 1590 (Sonntag, den 22. April) der Rath ausnahmsweise an der Verpflichtung des Pfarrherrn nach, gegebener Kündigung*) noch ein halbes Jahr im Orte zu bleiben, Umgang nimmt und den Diaconen Knod und Weigel, welche die Pfarrdienste bis zur Wiederbesetzung versahen, die Aufsicht über die Schule ertheilt. Von ihnen wurde der Rector, Conrector und Cantor verklagt, worauf in offener Rathsitzung am 17. Mai 1590 entschieden wurde**). Der Rector wurde angeklagt, in ganz verfehlter Weise den Unterricht zu ertheilen. Man verbot ihm das Dictieren des Briefes an die Römer mit Anmerkungen, weil es zu viel Zeit raube und die Schüler sich mit solchen theologischen Einzelheiten an der Hochschule befassen können; er möge lieber die Philosophie nicht vernachlässigen und die Schüler fleißig zur Poësie anhalten, „damit die Knaben wieder versus machen können wie vor Alters." Den Fleiß des Supremus anerkannte man, warf ihm aber Unfähigkeit im Griechischen und in der Poësie vor. Am schlimmsten ergieng es dem Cantor. Ihn beschuldigte man, dass er die Musik weder lehre noch übe. „Nur die fremden Schüler seien noch im Stande zu singen, weil sie es früher gelernt; die einheimischen kennen aber gar nichts. Er schreibe keine Partes (Bücher), lese nie ein Buch, sei für die Schüler ein Gegenstand des Gespöttes, weil er lateinisch nicht fließend sprechen könne, bringe bei Hochzeiten (Convivien) unpassende, närrische Weisen vor" u. s. w. Der Rath gibt ihm daraufhin eine einvierteljährige Frist zur Besserung und zum Nachholen der Versäumnisse, widrigenfalls er augenblicklich entlassen würde. Die Klage gegen den Rector scheint darin ihren Grund zu haben, dass derselbe unter dem gelehrten Dr. Samuel Fischer jedenfalls dazu angehalten war, theologische Studien mit recht viel Fleiß zu betreiben. Wie weit man berechtigt war gegen den Conrector Klage zu führen, lässt sich nicht feststellen; nur gegen den Cantor, der sich auch nicht entschuldigen
---
*) Beilage VII.
**) Vrgl. Weber, Mittheilung etc. I. Heft 4. S. 12.
konnte, hatte man Grund genug schonungslos vorzugehen. Dass Lehrer damals von der Geistlichkeit und umgekehrt, an katholischen und protestantischen Schulen häufig verklagt wurden, gehört nicht zu Seltenheiten. Es hat dies seinen Grund darin, dass in Folge des zu innigen Verkehres, der sich an einzelnen Schulen bis auf den gemeinsamen Tisch bei dem Pfarrherrn erstreckte, sehr leicht Zwistigkeiten entstehen konnten und thatsächlich entstanden sind. Überdies wollte mitunter der Geistliche den Lehrer fühlen lassen, dass nach althergebrachter Überlieferung sein Stand sich eines ganz anderen Ansehens erfreue als der des Lehrers, der ja in so vielen Punkten von der Huld des Pfarrherrn abhängig war. Vielleicht sind auch die Herren Diaconen etwas zu hitzig gewesen und wollten sich recht eifrig zeigen, um sich für die Pfründe selbst zu empfehlen, die sie damals nur vorübergehend verwalteten. Von einer Änderung in der Leitung des Schulwesens hört man nichts, es scheint also, dass die Gebrechen, welche offen zu Tage traten, bald wieder beseitigt wurden.
Nach einem Verzeichnisse des Rathes, das sich erhalten hat, meldeten sich 15 Bewerber um die durch den Abgang Dr. Samuel Fischer's erledigte Stelle.) Aus der Liste dieser Männer wählt aber der Rath nicht selber seinen Pfarrherrn, sondern wendet sich an den durch zahlreiche wissenschaftliche Arbeiten und paedagogische Schriften berühmten Theol. Dr. Nikolaus Selnecker in Magdeburg um Anempfehlung eines solchen Bewerbers, der den vielseitigen Anforderungen in Schlaggenwald gewachsen sei). Die Verhandlungen führten zu dem Abschlusse, dass Nikolaus Selnecker seinen Sohn Georg, Pfarrherrn und Superintendenten der churfürstlichen Stadt Delitsch in Meissen, in Vorschlag brachte, der nach abgelegter Probepredigt laut Vertrages mit der Stadt vom 25. October 1590 in sein Amt eingeführt wurde. Doch auch er verspürte bald die Lust, sich einen andern Ort seiner Berufsthätigkeit zu wählen, denn am 11. Januar 1593 dankt der Rath Dr. Johann Streittberger in Culmbach und Dr. Aurelius Streittberger in Hof für die Anempfehlung eines neuen Pfarrherrn, wobei er sich beklagt, dass ohne sein Verschulden ein immerwährender Wechsel in dieser Stelle eintritt, und sich darüber freut, dass der anempfohlene Magister Guendelinus Heinricus Heubelius, Pfarrherr zu Fischbach, neben seiner anderen Ausbildung in „gutten Kunsten und Sprachen instituirt" sei.)
---
*) Beilage VIII.
**) Beilage IX.
***) Beilage X.
Doch änderte vorläufig Selnecker oder der Rath seinen Entschluss, denn am 22. Januar 1593 schreibt dieser an Magister Heubelius), dass er ihm für die Bereitwilligkeit nach Schlaggenwald zu kommen danke, da er „mitt Bestellung vnsers Pfarrdienstes allhi numehro noch innenthalten müsse." Die nach Selnecker thatsächlich freigewordene Stelle erhielt aber nicht Heubel, sondern Martin Ruthner Pfarrer in der pfälzischen Stadt Nabburg, am 9. Juni 1593, der bis 1603 verblieb, worauf ihm Georg Nutzel (Nuccelius), Bergprediger aus St. Annaberg, am 23. Mai nachfolgte). Um diese Zeit wird 1594 Nikolaus Polenus(?) als Leiter der Schule genannt). Die Würde eines Rectors ludi hatte Christoph Richter bis 1599 inne, dem dann Johann Hauer aus Grauenwerda bis 1607 folgte, nach dessen Abgang der Rath diese Stelle dem Magister Nikolaus Roth von Altenburg am 28. Mai 1607 übertrug, der von „D. Ambrosio Reuderio, der h. Schrift Professor und Senior, desgleichen von Magister Wolfgang Heider, d. Z. Rector der hohen Schule zu Jena, anher singulariter commendirt worden."
Der Rath von Schlaggenwald, welcher durchwegs aus sehr eifrigen Anhängern der Lehre Luthers bestand, berief als Leiter und Lehrer der Schule, als Pfarrherren und Stadtärzte beinahe ausschliesslich Ausländer, von denen er die sichere Überzeugung hatte, dass sie der neuen Lehre zugethan sind.
Die Interessen des Rathes bei der Schule vertraten zwei, wie es scheint, jährlich aus seiner Mitte gewählte Vertreter, sogenannte Inspectoren, welche mit dem Pfarrherrn und den Diaconen gemeinsam die Aufsicht über die Schule und die Lehrer führen sollten. Wichtigere Angelegenheiten brachten sie vor der Vollversammlung des Rathes zur Sprache. Zu solchen Obliegenheiten gehörten die Ernennung und Entlassung der Lehrer, der mit ihnen bei der Anstellung abzuschließende Vertrag, endlich alle wichtigeren Änderungen des Schulplanes, der Disciplinarordnung, überhaupt alle Neuerungen im Unterrichte, soweit dieselben nur irgend eine Abweichung von der bestehenden Norm des Schulplanes und der Lehrmethode betrafen. Mit allem Ernste nahm sich der Rath des Wohles der Schule an. Das ersieht man aus der Abfassung der Instructionen für die Lehrer und aus der ängstlichen Fürsorge, mit welcher sich derselbe
---
*) Beilage XI.
**) Archiv der Stadt Schlaggenwald. Nr. 170, nach Angabe des Verzeichnisses. —
***) Dvorský Fr., l. c. S. 415.
bei Anstellung der Pfarrherren umsah, um ja recht tüchtige Kräfte zu erlangen. Das ersieht man aber auch ganz gut aus den Verhandlungen selbst, welche vor dem Rath gepflogen wurden und in den Rathsprotokollen, die sich erhalten haben, verzeichnet sind. So fasst der Rath am 23. Juli 1594 eine Reihe von Beschlüssen in betreff der sogenannten Bettelstudenten,*) welche die Bürgerschaft stark belästigten, so dass von nun an „die Schüler auf der Schule sammt den andern bei den Bürgern zugleich mit einander zweimal in der Woche, am Mittwoch und Sonnabend, umgehen und vor jedem Haus ein wenig stillstehen und einen Absatz eines Psalmes singen sollen, damit ein jeder seine milde Hand aufthue; dagegen soll an Sonntagen und Feiertagen keiner mehr umgehen, sondern die Leute verschont werden." Als Rector Nikolaus Roth sein Amt antrat, wollte er allerlei Änderungen in didactischer und paedagogischer Hinsicht vornehmen, welche in der Sitzung des Rathes am 8. November 1607 im Beisein des Pfarrherrn und der Diaconen wohl erwogen wurden. Auf Grund des Gutachtens des Pfarrherrn und der „collegarum scholae" blieb es gegen den Vorschlag des Rectors beim Examen Filippi, das vorgeschlagene Opusculum Wigandi (Lehrbuch der Logik) wurde zurückgewiesen; nur hat man gewisse Erleichterungen bei Benützung des alten Buches zugelassen. Auch hat man ihm nicht gestattet, je eine ½ Stunde zu der Logica Rami und Philippi zu verwenden. Nach Entgegnung des Rectors und gegenseitiger Auseinandersetzung willigte endlich der Rath ein, dass die Logica Philippi in Zukunft publice und die Logica Rami privatim gelesen werde und legt dem Rector das Exercitium logicum sehr ans Herz. Das tägliche Exercitium styli billigt der Rath; von Cicero empfiehlt er besonders die „Officia, Laelius oder de senectute" zur Lectüre. Gelobt wird, dass der neue Rector „die Alumni (arme Schüler) in seine Privatstunden kommen lasse," damit dieselben mit anderen Schülern gleichen Schritt halten, dass auch etliche Betstunden unter denselben angestellt werden, und dass er besonders für sie gewisse Leges ausgearbeitet habe, nach denen sie sich in Zukunft zu halten haben. Endlich beschließt der Rath, dass „ihnen etliche nothwendige Bücher, die sie in communi gebrauchen können, hinaufgeordnet und an Kettlein gehangen werden mögen." Mit diesem Rathsbeschlusse hat man eine Bibliotheca pauperum geschaffen, nur klingt es etwas befremdend, aber noch recht mittelalterlicher Anschauung entsprechend, wenn der Rath hoffentlich
---
*) Mitth. l. c. S. 12.
nur aus übertriebener Furcht, es könnten einzelne Bücher abhanden kommen, anordnet, man soll dieselben an Kettlein hängen. Über Antrag des Pfarrherrn und der Diaconen wurde an Stelle von „Castillionis dialogus sacrorum" des „Fabricii historiae illustrium virorum" eingeführt. Als ein wirksames Mittel, um die Jugend in der Achtung der Lehrer und in Gottesfurcht zu erziehen, hielt man die Einführung, dass jedesmal ein Hymnus gesungen werden sollte, wenn der Lehrer nach seiner Stunde abtritt.) In derselben Sitzung am 8. November hat der Rath über Anempfehlung des Leonhardus Chemnitius einhellig den Beschluss gefasst, für die freigewordene Stellung des Supremus den Magister Zacharias Theobaldus in Vorschlag zu bringen, der bis 30. August 1610 im Amte bleibt,) da aus näher nicht bekannten Gründen der Conrector am 29. October seine Entlassung eingegeben hat. Es scheint zwischen ihm und dem neuen Rector kein rechtes Einverständnis gewaltet zu haben, da er diesen Schritt mit den Worten begründet „dieweil er sein Thun anders anzustellen gesonnen." Am 14. April 1608 ordnet der Rath an, dass der Rector in Zukunft keine Ferien zu ertheilen habe; „obschon ihm Herr Pfarrer solches aufgetragen, soll er doch nicht diesem, sondern den legibus Folge leisten." 1616 werden Diacon Magister Deucer und Magister Nikolaus Roth in die Untersuchungscommission der Schule gewählt. Am 22. Mai 1616 berichtet Deucer dass die Aufnahme in die Schule „in authoritate Rectoris" stehe, der „Lectiones halber solle man mit den Lehrern fleißig berathschlagen, und die Exercitia styli seien besser zu betreiben." Einen zweiten Schulbericht legt er am 22. Mai 1617 dem Rathe vor.) Aus den wenigen Fällen, welche angeführt wurden, erhellt zur Genüge, dass der Rath sich die Schule sehr angelegen sein ließ. Wo und so oft es nothwendig war, griff er mit den entsprechenden Maßregeln ein. Die Schlichtung der Klagen, welche gegen einzelne Lehrer im Jahre 1590 vorgebracht wurden, ist schon früher erwähnt worden.
Sehr dankenswert wäre, wenn sich ein alter Lehrplan erhalten hätte. Der Freundlichkeit des Herrn Landesarchivsadjuncten Dr. A. Nováček hat der Gefertigte zudanken, dass er Einblick in den Index der Archivalien der Stadt Schlaggenwald nehmen konnte, der sich gerade behufs der Anfertigung einer Abschrift im Landesarchive
---
) Das. S. 15, 16.
) Nach Excerpten aus dem Rathsprotokoll von 1605—1613. Fol. 108 b.
) Nach Excerpten aus dem Rathsprotokolle v. 1613—1622.
befand. Dieser ist von dem um die Geschichte von Schlaggenwald hochverdienten A. Kohl angelegt.
Bei Nr. 176 vom 28. Mai 1607 findet sich die Angabe „Bestellung des Nicolaus Roth zum Rector der Schule in Schlaggenwald. Enthält auf getrennten Bogen die Stundeneintheilung der 4 lateinischen Schulen zu Schlaggenwald*): Ordo lectionum nonnihil immutatus. Das Siegel lautet: M. Roth Altenburgensis." Der Ordo soll sich aber gegenwärtig bei dem Actenstücke nicht mehr befinden; vielleicht dürfte er doch wieder einmal zum Vorschein kommen. Da unter den Abschriften und Acten aus dem Schlaggenwalder Archive im Archive des Vereines für Geschichte der Deutschen in Böhmen leider eine Abschrift desselben nicht vorhanden ist, so muss man sich nur mit den wenigen Notizen begnügen, welche W. Weber in den Vereinsmittheilungen S. 11 angibt.**) Nach denselben wurde in der Prima gelehrt: Lateinische und griechische Grammatik und Syntax, verbunden mit Lektüre der Autoren. Von den lateinischen Schriftstellern werden Virgil und Terenz, von den griechischen die Sentenzen des Theognides (recte Theognis) genannt. Ferner wurden betrieben Stilübungen, Religionslehre, Lesung des Evangeliums im griechischen Texte und Erklärung desselben, Arithmetik, Logik, Poësie und Rhetorik, Musik (Choralgesang). Das sind leider die letzten Reste, welche sich von dem für die Kenntnis des älteren Schulwesens in unserem Lande so wichtigen Schriftstücke erhalten haben. Wahrscheinlich ist der Studienplan für Schlaggenwald nach dem Vorbilde der Lateinschule in Joachimsthal oder einer anderen Stadt der benachbarten Gebiete, mit denen die Bergstadt in fortwährendem Verkehre stand, nachgebildet worden. Dagegen verwahrt das Archiv des Vereines für Geschichte der Deutschen in Böhmen zwei Verzeichnisse von den Büchern, welche der Schule in Schlaggenwald gehörten, darunter namentlich der Lehrbücher, nach welchen der Unterricht ertheilt wurde. Das eine Verzeichnis ist 1599 angelegt, das andere dürfte etwas älter sein. Die beiden Verzeichnisse sind sehr reichhältig; sie enthalten die theologischen und paedagogischen Schriften der hervorragendsten Schriftsteller der Reformation aus dem XVI. Jahrhundert, an deren Hand die umsichtige
---
*) Nach der früheren Aufzählung der Classen war aber die Schule eine sechsclassige. Vergl. S. 7.
**) Nach Prökl, Gesch. der königl. Bergstädte Schlaggenwald und Schönfeld, Eger, 1887. S. 132, Note 22 hat der Rath 1584 eine „Ordnung der Schulen" ausgearbeitet, doch ist aus den Notizen, die Prökl mittheilt, eine Organisation des Lehrplanes nicht heraus zu finden.
Leitung eines bewährten Lehrers treffliche Erfolge erzielen konnte. Der beschränkte Raum verbietet den Abdruck der umfassenden Schriftstücke, die durch ihren Inhalt gewiss das Interesse des Schulmannes in vollstem Maße auf sich lenken würden.
Drei bedeutende Gelehrte der Reformationszeit sind aus Schlaggenwald hervorgegangen: Caspar Bruschius, Wolfgang Christoph Crines und Zacharias Theobald. Caspar Bruschius, der bedeutendste von ihnen, hat seine Studien daselbst nicht gemacht († 1559); die beiden anderen haben in dieser Schule die Grundlage für ihre spätere Ausbildung erhalten. Christoph Crines wurde 1584 als Sohn des Pfarrherrn von Schlaggenwald geboren, erhielt seinen ersten Unterricht an der Lateinschule der Stadt, die spätere Ausbildung an den Hochschulen in Jena und Wittenberg. Nach längerem Aufenthalte in Oberösterreich als Pfarrer in Gschwend auf dem Besitzthume der Familie Losenstein und später in Grub war er genöthigt, 1624 das Land zu verlassen, worauf er nach Nürnberg gieng und als Lehrer der Theologie an der Universität in Altdorf wirkte, wo er in Folge eines Schlaganfalles am 28. August 1629 gestorben ist. Seine wissenschaftliche Thätigkeit erstreckte sich auf das Studium orientalischer Sprachen, als dessen Frucht mehrere Arbeiten rein wissenschaftlichen Charakters wie auch einige paedagogische Schriften hervorgiengen.*) Zacharias Theobaldus, der 1608 zur Leitung der Lateinschule nach seiner Vaterstadt berufen wurde, an ihr aber nur bis 1610 wirkte, wurde 1586 geboren und ebenfalls in der Lateinschule zu Schlaggenwald herangebildet. Auch er wirkte an der Hochschule in Altdorf, wo ihn noch in jungen Jahren 1627 der Tod ereilte. Neben Arbeiten theologischen Inhaltes veröffentlichte er Schriften über die Geschichte und Topographie Böhmens, wie auch ein Werk naturgeschichtlichen Inhaltes (Arcana naturae).**) Die Männer, welche noch zu erwähnen wären, gehören einer späteren Zeit und einem ganz anderen Geiste an.
Die Lateinschule in Schlaggenwald hatte sich in der Zeit ihrer Blüte eines bedeutenden Ansehens zu erfreuen, denn sie galt als
---
*) Vergl. Pelzel, Abbildungen böhmischer und mährischer Gelehrten und Künstler etc. Prag. 1773. I. Band. S. 96—100 mit Abbildung. Daselbst werden auch seine zahlreichen Arbeiten aufgezählt.
**) Daselbst Seite 101—104 mit Abbildung und einigen Bemerkungen über seine geschichtlichen Arbeiten, die allerdings mit sehr grosser Vorsicht zu benützen sind, wie das übrigens bei den Arbeiten der damaligen Zeit nicht sehr auffallen darf. Nach Prökl, l. c. S. 140 war er 1587 Rector der Laieinschule in Schlaggenwald, welche Behauptung mit Rücksicht auf das Geburtsjahr 1586 nicht möglich ist.
eine gut geleitete Schule, in welcher die Schüler eine höhere Ausbildung erlangen konnten, als in den Schulen gleichen Charakters in anderen Städten des Landes. Uns liegt ein interessanter Bericht aus dem Jahre 1603 (Anfang Mai) vor, der besagt, dass die Schule namentlich auch von recht vielen Kindern tschechischer Eltern besucht wurde. So hat der Rathsschreiber von Rakonitz Simon Žlutický seinen Sohn Mathias, der an der Lateinschule in Laun die erste Ausbildung genossen, zum weiteren Studium, insbesondere auch zur Aneignung der Kenntnis der deutschen Sprache nach Schlaggenwald geschickt, wo er bei dem Bürger Adam Weidisch in Wohnung war. In einem weiteren Schreiben vom 21. Juli 1603 klagt er jedoch, dass der Erfolg nicht seinen Erwartungen entspricht. Der Rector habe ihn unter die tschechischen Schüler gesetzt, so dass er mit ihnen in seiner Muttersprache verkehre und daher das Deutsche vernachlässige, ferner in der lateinischen Sprache nicht nur nicht Fortschritte mache, sondern selbst das vergesse, was er in Laun schon gelernt habe. Der Mangel in dem Fortschritt der Kenntnis der lateinischen Sprache hatte bei diesem Schüler wohl seinen Grund in der Unkenntnis der deutschen Sprache, in welcher gelehrt wurde. Der Vater bittet daher um Abhilfe und ersucht, dass der Cantor ihm Privatunterricht in der Musik und den Gegenständen ertheile, welche er unter der Leitung des Rectors in der Schule nicht erlernt.*) Aus solchen wohl vereinzelten Fällen, die sich aber leicht aus der Natur der Dinge erklären lassen, wäre es gewiss voreilig, ein ungünstiges Urtheil über die Schule und die Lehrer derselben zu fällen.
Die Katastrophe der Schlacht auf dem weißen Berge bei Prag am 8. November 1620 war auch für das protestantische Schlaggenwald sehr verhängnisvoll. Mit der Einführung der Gegenreformation wurde der Lateinschule in dieser Stadt die Lebensader unterbunden. Die Kirche wurde für den protestantischen Gottesdienst am 24. August 1624 gesperrt. Am 20. September legte der Rector die Schlüssel zur Schule bei dem Rathe nieder. Anfangs Februar 1625 verließ der Conrector Löscher,**) doch erst 1627 der Baccalaureus Bernhard Jahn die Stadt. Ihnen folgten, wie das in jener Zeit fast überall sich findet, viele evangelische Bürger, welche nach Verkauf ihrer Habe in fremden Ländern ein neues Heim zu begründen suchten.
Welche Änderung in den Verhältnissen des Schulwesens der
---
*) Dvorský, l. c. S. 457 ffg.
**) Prökl, l. c. S. 132 und 72.
Stadt eintrat, bezeugt die Klage des Pfarrers Jod. Tom. Selge an den Erzbischof von Prag vom 20. März 1635, „dass die Schule verlassen und leer steht, dass seit einem halben Jahr auch nicht ein einziges Kind die Schule besucht."*)
Přílohy I–II: Ustanovení Johanna Hauera a instrukce pro konrektora
Přílohy.
I.
25. března 1599.
Ustanovení Johanna Hauera, nastupujícího rektora.)**
Budiž známo: Poněvadž ctihodná rada této císařské svobodné hornické obce Horní Slavkov (Schlaggenwald) po úmrtí blahé paměti počestného a učeného pana magistra Christophora Richtera musela vyhledat a ustanovit jiného učeného, křesťanského, věrného, pilného a mírumilovného muže na místo Ludi Rectora zdejší latinské školy, a poněvadž počestný a učený Johann Hauer z Grauenwerdy byl uznán nejen za dostatečně vzdělaného, ale i jinak ve všech ohledech pro tento úřad Ludi Rectora vhodného a schopného, a byl proto před jinými řádnou volbou a usnesením k tomuto úřadu povolán; usnesla se řečená rada na řádné instrukci jeho povinné služby a úřadování, jakož i na tom, jaký má být jeho jistý plat, mzda a obvyklé požitky a poplatky po celou dobu, co bude tento úřad zastávat, jak následuje:
Předně má Ludi Rector se svou manželkou a celou domácností po celou dobu bydlet ve školní budově a nesmí začít ani provozovat žádné jiné řemeslo nebo chov dobytka, nýbrž má se výhradně starat a dbát o to, aby podle vždy platného řádu školy nebyli školní chlapci jím ani ostatními přidělenými pomocníky a spolupracovníky žádným způsobem zanedbáváni, nýbrž aby vedle svatého katechismu byly i další v uvedeném
---
*) Dvorský, uv. dílo, s. 459.
**) Podle opisu Rennerova. Pravopis opisu je zachován.
řádu vyložené předpisy a lekce, nebo jak budou dále vylepšeny a jinak uspořádány, jím a všemi ostatními jednotlivě podle povinnosti neúnavně prosazovány, a aby jimi byl u chlapců zaséván, prosazován a pěstován denní užitek a pokrok, a aby byli dále podporováni ve svobodných uměních (studiis artium liberalium) a směřováni na akademie, a aby tak tato slavkovská škola stále více a více získávala rostoucí dobrou pověst a jméno – k tomu má nejvěrněji usilovat.
Za druhé má se ve věcech svého úřadu chovat s úctou a pozorností k zdejšímu panu faráři a být mu poslušen ve všech přiměřených věcech, pokud slouží k dobrému pořádku v kostele a škole, k dobré, křesťanské, vhodné návaznosti a k počestné kázni a ctnosti, a pokud to není proti ctihodné radě jako povinnému strážci celé obce této hornické obce; a bez souhlasu pana faráře nesmí žádným způsobem podnikat ani zavádět nic nového, ať se to jmenuje jakkoli nebo je jakkoli vymyšleno.
Za třetí má se ke svým kolegům, totiž Supremovi, kantorovi a bakaláři, kteří jsou jemu, Ludi Rectorovi, nejblíže po panu faráři poslušni, pokud jde o jejich funkce a službu ve škole, chovat vždy přátelsky a v míru, a pokud by u některého z nich zpozoroval něco nevhodného nebo nepatřičného, má to laskavým napomenutím a domluvou odstranit, nebo, kdyby jeho upřímné dobré mínění nebylo respektováno, oznámit to panu faráři, který pak podle zjištěného stavu věci bude vědět, jak s větší přísností odstranit nepořádek, nebo jak neprodleně předat ctihodné radě nepatřičné počínání a spory k dalšímu nutnému a náležitému projednání.
Za čtvrté nesmí bez vědomí pana faráře a úřadujícího purkmistra přijmout na školu žádného žáka, který by měl mít podíl na obecních darech, na jídle, pití a ročním zimním oblečení, poskytovaných k nutné obživě zdejšího vojenského ležení a měšťanstva, a zvláště žádného cizího nebo zahraničního žáka, který by nemohl prokázat vhodné doklady o svém původu, ani takového, který by nebyl již trochu procvičen v hudebním umění (in arte musica) a v základech gramatické syntaxe.
Za páté má také dávat pozor ve dne v noci na žáky a chudé žáky (mendicanty), kteří po celou dobu bydlí ve škole a tam mají svůj noční nocleh, aby přijímali, dostávali a užívali dary ctihodné rady a rovněž měšťanstva s modlitbou, poděkováním a slušnou uctivostí, s pilným studiem, a ne k rozdělování, výměně nebo jinému hanebnému zneužití a nepřístojnému mrhání, a zejména jim nemá dovolovat nevhodné vycházení, pitky ani hraní ve dne v noci, nýbrž má je ve volném čase přísně vést k muzicírování nebo opakování jejich lekcí. Proto mají mít všechny peníze a groše, které dostávají ve středu a v sobotu, dále na svatebních hostinách, a jinak na hostinách, kam jsou zváni nebo povoláni, a zejména na Vánoce a na Nový rok, dohromady vybírat a rozdělovat pouze mezi sebou na koupi knih, papíru, inkoustu, obuvi a jiných tělesných a studijních potřeb (přičemž Ludi Rector to má s radou pana faráře také řádně zařizovat).
Za šesté nesmí tyto chudé žáky (pauperes), kteří bydlí ve škole, ani jiné školní chlapce jakýmkoli způsobem nechat běhat s posly nebo pracovat, ani je jinak zaměstnávat prostředky, kvůli nimž by museli být nepřítomni ve škole a kostele a zanedbávat kázání nebo své lekce, ani to nedovolovat ostatním, nýbrž má je nechat každodenně k dispozici; kromě doby žní, kdy je rektor osloven a požádán některým měšťanem o pomoc s několika chlapci při sklizni, kde má vědět, jak se podle okolností vůči nim zachovat vstřícně.
Za sedmé nesmí Ludi Rector ani na trzích (nundinis) ani ve dnech psích veder (diebus canicularibus) ani v jiné doby bez souhlasu a svolení pana faráře povolovat školním chlapcům celodenní nebo polodenní volno od studia (remissiones a studiis).
Za osmé má Ludi Rector po celou dobu pilně vést školní chlapce, pokud možno, zejména v zimě ty, kteří kvůli zimě mohou vydržet venku, do kostela na kázání, přičemž je také pořádek takový, že on i ostatní kolegové se týdně střídají a jeden po druhém
vedou žáky buď všechny společně, nebo alespoň mladší (minores) a ty, kteří nemohou navštěvovat kostel, kázat v neděli – a to nesmí být nikdy vynecháno, nýbrž má v tom být trvale pokračováno a nesmí to být kdykoli v budoucnu zastaveno; stejně tak má i on své kolegy věrně k tomu vést, jak je to podrobněji uvedeno.
Za deváté nesmí Ludi Rector nikdy bez povolení pana faráře a rovněž úřadujícího purkmistra vyjíždět ani přes noc chybět ze školy.
Za desáté má také pečlivě dbát na topení a zvonění, aby jeho čeledí a zejména ani školními chlapci nevznikla škoda, a nesmí proto dovolit chudým žákům (pauperibus) nosit si svíčky do komor.
Za jedenácté má dávat pozor, aby z postelí a ložního prádla, které jsou dány chudým žákům do školy (o čemž mu bude předán zvláštní inventář), nic nebylo zpronevěřeno ani ubráno, a nechat tyto postele a věci každý měsíc vyprat a vyčistit svou čeledí, pokud bude počestná a bude ji mít.
Za dvanácté má chudé žáky vždy vést k tomu, aby, když je kostelník potřebuje ke zvonění zvonů nebo úklidu kostela, se k tomu ochotně a bez váhání dostavili a vykonali to skromně, bez křiku nebo jiné nepatřičné mluvy.
Za třinácté: Kdyby podle vůle a řízení všemohoucího Boha vypukly ve zdejší hornické obci rychlé a nebezpečné nákazy, nemoci a morové rány, má Ludi Rector, stejně jako ostatní jeho kolegové, zůstat ve škole a při ní, konat svůj úřad jako dosud a zejména se svými kolegy, kteří se podle stanoveného pořádku pravidelně po týdnu střídají, doprovázet pohřby (funera) s chudými žáky nebo jinými školáky, jakož i vůbec, kdykoli je to žádáno, k pohřbům chodit.
Za čtrnácté má také vést knihu o všech zesnulých osobách, domácích i cizích, kteří jsou zde pohřbeni, se vší pečlivostí do ní zapisovat a zaznamenávat jejich jména, ať mladí či staří, chudí či bohatí, pro budoucí paměť.
Za patnácté (má se) také vůči žákům podle jejich povah chovat s rozvahou, dobrou uvážlivostí, křesťansky a mírně – neboť ledakoho lze ke studiu přivést a při něm udržet spíše dobrými přátelskými, laskavými slovy než prudkým vyjížděním, bouřením nebo hněvivými, drsnými tresty – a vůči těm, kdo si zaslouží trest, používat pouze metličku (Rute), a ne facky nebo strkanice, a to bez prudkosti, učitelsky a bez jiných citů, jako je pomsta, závist nebo úlisnost vůči komukoli, a stejně tak to nemá dovolovat ani trpět u svých kolegů.
A za šestnácté má, stejně jako ctihodná rada, pokud by kterákoli strana chtěla v budoucnu hledat zlepšení, měnit a vypovědět tento úřad a službu, oznámit to čtvrt roku předem, a tato výpověď nebo rezignace se nemá dít nikde jinde než před řečenou radou v radní síni; rektor má i po tuto zbývající čtvrtinu roku svůj úřad jako dosud řádně vykonávat, a naopak má po tuto dobu až do jejího konce dostávat plat a požitky.
Naproti tomu má rektor týdně a vždy dostávat na plat, příjem a obvyklé požitky či poplatky, jak následuje:
1. Půldruhého českého zlatého neboli třicet šest bílých grošů hotově má dostávat každý týden z komory ctihodné rady a obecní hornické obce.
2. Dále má mít od ročního desátku z nevymláceného obilí, které okolní, do farnosti přifařené vesnice ročně škole odvádějí, polovinu, kterou má s kantorem (nynějším nebo příštím) na vlastní společné náklady na vesnicích shromažďovat, přivážet a zajišťovat.
3. Dále z každého pohřbu, který podle obvyklého týdenního pořádku doprovází s chudými žáky nebo jinými školáky, jakož i když je mimo tento pořádek žádán rodiči nebo příbuznými zemřelého, aby šel s nimi na pohřeb (pro funere), náleží mu vždy dva bílé groše a nikdy více; pokud by ale lidé chtěli figurální zpěv, mají se s ním a s ostatními školskými sluhy dohodnout na přiměřené odměně.
Dále, když spolu se Supremem a kantorem na svátek sv. Martina obchází s chudými žáky ve městě dům od domu se zpěvem,
náleží těm žákům, kteří s ním obcházeli, z toho, co dostanou, přiměřená hostina; z toho, co zbude, mu ale připadá třetí groš.
Má se také, jak se dělo mnoho let dosud, ročně na topení ve školní světnici a v rektorově vlastním bytě a jeho zásobování dřevem dodávat 35 sáhů (loket) dřeva z prostředků ctihodné rady nebo její komory, a to má být dodáno včas, aby měl svou nutnou zásobu dřeva, jak se to děje i jiným, a víc se mu nemá dodávat.
Nato pak on, rektor, slíbil ústně i podáním ruky věrně dodržovat tuto předloženou instrukci, a rovněž vždy do budoucna nehledat svou ochranu a oporu nikde jinde než u jmenované ctihodné rady této císařské svobodné hornické obce Horní Slavkov (která si zároveň výslovně vyhrazuje právo tuto předloženou instrukci podle okolností podle své libosti do budoucna zlepšovat, rozšiřovat či zkracovat, nebo úplně zrušit a vydat jinou), a ve všech věcech, které by mu byly sporné nebo nepříznivé po dobu zastávání tohoto úřadu, se spokojit s rozhodnutími, pomocí a pokyny, které se jí zlíbí, jakož i s výše uvedeným týdenním platem, požitky a poplatky, a nežádat více, a to slíbil úřadujícímu purkmistrovi Niklasi Schadenovi.
Pro trvalou paměť a pravé svědectví byla tato instrukce vyhotovena ve dvojím vyhotovení, oba stejného znění, a řečená rada k ní přitiskla svou a obecní pečeť hornické obce, stejně tak i výše jmenovaný rektor Johann Hauer připojil na konci svou obvyklou pečeť a vlastnoručně se podepsal; každá strana pak převzala do svých rukou jedno vyhotovené vydání této listiny.
Dáno a vydáno podle nového opraveného kalendáře v pondělí po neděli Oculi, což bylo 25. den měsíce března, léta narození Krista, našeho Vykupitele a Spasitele, patnáct set devadesát devět. *)
---
*) Instrukce sestavená W. Weberem z pramenů shromážděných Kohlem, v Mitth. des Ver. f. Gesch. I, sešit 4, s. 13, z roku 1596, 13. června, jejíž obsah je tam podán ve výtahu, mi není známa; od předložené instrukce se však v hlavních bodech neliší.
II.
19. července 1618.
**Instrukce pro konrektora.*)**
Budiž známo: Poněvadž ctihodná, počestná a moudrá rada této c. a k. svobodné hornické obce Horní Slavkov povolala dosavadního konrektora čili Suprema zdejší latinské školy pana Valentina Mulze z jistých závažných důvodů řádným způsobem na uprázdněné místo rektora, a naproti tomu na uvolnění jeho místa na základě předchozích dobrých doporučení přijala počestného a učeného pana Sebastiana Fürganga z Teußingu, s ohledem na jeho k tomu dostatečné vlastnosti a schopnosti a poctivé chování, řádným povoláním: usnesla se výše zmíněná rada na jisté podrobné instrukci, co má vykonávat na jedné straně, a jaký plat a požitky má naproti tomu obdržet, a předala mu ji.
Předně se má vždy chovat tiše, uzavřeně, počestně, upřímně a křesťansky a tím svým žákům (discipulis) svítit jako krásné jasné světlo; neboť má se spolu s panem rektorem (kterému je vždy po ctihodné radě, panu faráři a panu inspektorovi povinen úctou) a svými dalšími kolegy pilně snažit, aby škola nejen byla udržena v dobrém stavu, nýbrž aby stále více a více vzrůstala a získávala lepší jméno; zejména se má snažit, aby žáci podle školou stanoveného pořádku a zákonů nebyli žádným způsobem zanedbáváni, nýbrž aby vedle svatého katechismu a základů zbožnosti (capitibus pietatis) byly i další lekce, jak jsou nařízeny a případně vylepšeny, neúnavně prosazovány, a aby tak žáci po získání dobrých základů, jak v pravém poznání Boha (in vera Dei cognitione), tak v jiných uměních a vědách, byli podporováni ke studiu na akademii.
Za druhé, poněvadž je jak výše uvedeno ve věcech svého úřadu zcela odkázán s úctou po ctihodné radě na pana faráře a ustanoveného inspektora, má jim vedle svých ostatních kolegů
---
*) Podle opisu Rennerova.
ve všech přiměřených věcech, pokud to slouží k dobrému pořádku v kostele a škole, jakož i ke křesťanské počestné kázni a ctnostnému příkladu, prokazovat náležitou úřední poslušnost, a bez souhlasu ctihodné rady, jejího inspektora a pana faráře nesmí žádným způsobem zavádět nic nového, ani v lekcích, ani jinak; pokud by však on spolu se svými kolegy uznal za vhodné něco zlepšit, má to vždy nejprve předložit panu faráři, inspektorům a panu rektorovi k důkladnému uvážení a dostatečnému zvážení; zejména se má zdržet jiného řemesla nebo obchodu, kterým by byl odváděn od školy, nýbrž má se svého úřadu, s ohledem na důvěru, kterou v něho vkládají, věrně a pilně starat.
Za třetí má spolu s panem rektorem dbát na alumny (chovance) této školy, aby se ti, kteří jsou většinou vydržováni z dobročinnosti měšťanů (ex liberalitate civium), chovali slušně a uzavřeně a projevovali úctu vůči měšťanstvu, zejména aby se přičinlivě... (chovali); pokud by se ale ukázali neposlušní a vzpurní, má panu rektorovi poskytnout pomoc a podporu při jejich trestání, případně podle okolností i při úplném vyloučení, přičemž nemá žádnému z nich dovolit zanedbávat kostel a školu ani nechat je běhat s posly, ani sám sebe nesmí zbavovat přítomnosti, nýbrž pokud by chtěli žádat o propuštění (copia), má je odkázat na pana rektora.
Za čtvrté má spolu s panem rektorem a ostatními kolegy vést a navykat školní chlapce chodit do kostela na kázání, v zimě ale těm, kteří kvůli velké zimě a nedostatečnému oblečení nemohou vydržet venku, dát ve škole předčítat kázání (postillu), jak to bylo dosud zvykem a jak to vyžaduje pořádek, aby ani v tomto případě nebyli zanedbáváni v teologickém vzdělání (institutione theologica).
Za páté, ačkoli o jeho dobré rozvaze při vyučování (in erudiendo) není žádných pochyb, přesto, poněvadž náleží každému věrnému učiteli (preceptori) řídit se především povahou a rozdílností nadání žáků (ingeniorum discipulorum), má i on na to dbát a umět s nimi zacházet obratně a věrně (dextre et fideliter), a zejména se má vyvarovat přílišné přísnosti a nepatřičné prudkosti při trestání (in corrigendo) (která nikdy nepřinesla nic užitečného, spíše mnohé pěkné nadání přivedla k opuštění studia), naopak má vůči proviněným používat vší mírnosti a náležité rozvahy bez vášní (sepositis adfectibus),
aby tak nebyla překročena míra, a přesto byla zachována a dále pěstována dobrá kázeň a disciplína.
Za šesté nesmí pan konrektor nikdy bez povolení pana úřadujícího purkmistra, jakož i pana faráře a rektora, vyjíždět ani přes noc chybět.
A kdyby podle vůle Všemohoucího (před čímž nás kéž chrání) nastaly těžké a nebezpečné časy, nákazy a nemoci, má stejně jako ostatní jeho kolegové zůstat ve škole a při ní, konat svůj úřad a službu jako dosud a spolu s nimi doprovázet se školními chlapci nebo alumny podle pořádku pohřby (funera) neméně než v klidné a zdravé době, a přitom mít nárok i na své náležité požitky, chovat se v tom jako věrný školský sluha náleží, vytrvat neochvějně a stejně jako ostatní jeho kolegové nekolísat.
Za sedmé a poslední, kdyby pan konrektor chtěl v budoucnu hledat zlepšení a odejít, má čtvrt roku předem rezignovat a vypovědět službu na zasedající radě, a poté má po tu čtvrtinu roku svou službu neméně pilně vykonávat a naproti tomu má mít nárok na plat i požitky; stejně tak, pokud by ctihodná rada chtěla provést změnu, má mu to oznámit čtvrt roku předem, a i v tomto případě se má postupovat, jak právě uvedeno.
Za tuto svou službu má naproti tomu týdně z obecní městské komory dostávat jeden český zlatý neboli 24 bílých grošů, tedy ročně 52 zlatých na plat, a to mu má být vypláceno nepřetržitě.
Rovněž mu je poskytnuto svobodné ubytování a bydlení a k lepšímu zásobení dřevem je mu ročně na náklady rady dodána jedna otep dobrého palivového dřeva až ke dveřím.
Pokud jde o ostatní požitky, ať už z pohřbů či jinde, má na ně nárok spolu se svými ostatními kolegy (kromě ročního desátku, který náleží pouze panu rektorovi a kantorovi); rovněž je mu ponecháno na vůli po skončení školních hodin soukromě vyučovat některé chlapce, za což mu jejich rodiče odmění podle toho, jak se spolu dohodnou.
Nato pak on, pan rektor (sic!), prout in instructione Rectoris sequitur [jak následuje v instrukci pro rektora]. 19. července 1618.
Zobrazit původní německý text
Beilagen I—II: Johann Hauers Bestallung und Correctoris Instruction
Beilagen.
I.
25. März 1599.
Johann Hauers, angehenden Rectoris Bestallung.)**
Zu wissen: Alldieweilen ein erbar Radth dieser kayserlichen freyen Bergkstadt Schlackenwaldt nach absterben weilandt des achtbarn vnnd wolgelerten Herrn Magistri Christophori Richters gotthselig einen andern wolgelarten christlichen getreuen fleissigen, auch tugendt- vnnd friedliebenden Manne, demselben zu einem Ludi Rectori der lateinischen Schuelen alhier zu vociren, bestellen vnnd nachzutrachten geursacht, vnnd doch der erbar vnnd wolgelarte Johann Hauer von Grauenwerda, nicht allein wolgelert, sondern auch sonsten allenthalben zu solchem Offitio Ludi Rectoris wol qualificirt vnnd tuglich geachtet erkandt, darumben auch vor andern durch ordentliche Wahl vnnd Bestimmung darzu beruffen worden; das demnach gedachter Radth sich einer ordentlichen Instruction seiner pflichtigen Verrichtung vnd Ambtswaltung, sambt was auch künfftiger Zeit, so lang er an diesem Ambt sein wirdt, sein gewieses Solarium-Verdienstgeldt vnnd gewertige Accidentien oder Gebühren sein sollen, bestendiglichen verainiget vnnd verglichen, wie hiernach volget:
Erstlich soll der Ludi Rector mit seiner Ehewirtin vnnd gantzem Haußwesen zu allen Zeiten in dem Schuelhausse wohnen vnnd ainige andere Gewerbde oder Viehehaltung nicht anfangen noch treiben, sondern allein dahin trachten und sorgen, damit dehren in der Schuelen jederzeitten furgeschriebenen Ordnung nach die Schuelknaben von ime vnnd den andern zugeordenten Laboranten vnd Mitgehulffen keinerley weise verseumet, sondern neben dem heiligen Catechismo auch die andern in gerurter Ord-
---
*) Dvorský, l. c. S. 459.
**) Nach einer Abschrift Renner's. Die Orthographie der Abschrift wird beibehalten.
nung erclerte Institutiones vnd Lectiones oder, wie dieselben furderhin verbessert vnnd anderweit angeordnet werden, von inen allen vnnd jedern insonderheit nach Gebuerligkeit vnnachlessig fortgetrieben auch dardurch bey den Knaben teglicher Nucz vnnd Besserung erpflanzt, geschafft vnnd dieselben zu fernern studiis artium liberalium auch ad Academias befördert (werden), vnnd also diese Schlackenwaldische Schuel ye lenger ye mehr in auffnehmenden guten Beruff vnnd Nahmen geraichen möge, treulichst anwenden.
Zum andern soll er auch seines Ambst halben mit dem Respect vnudt Auffachtung an den Herrn Pfarherr alhie gewiesen vnnd demselben in allen pilligen Dingen, souiel in der Kirchen vnnd Schuelen zu guter Ordnung auch christlicher bequemer fueglicher Nachfolge sowol erbarlicher Zucht vnd Tuegenden gestifftet werden, vnnd einen erbarn Radth alß pflichtigen Fursorgern dieser Bergkstadt gantzen Commun nicht entgegen sondern zuwieder geschehen mag, Gehorsamb laisten, vnnd ausser sein des Herrn Pfarherrs Consens keinerley weise etwas Neues, wie dasselbige Nahmens sey oder erdacht vnnd außgesonnen werden kan oder mag, furnehmen noch anrichten.
Zum dritten soll er auch gegen seinen Collegis alß dem Supremo, Cantori vnnd Baccalaureo, die dann ime dem Ludi Rectori nachst dem Herrn Pfarherr, souiel ire Functiones vnnd Dienst in der Schuelen betreffendt, auch gehorsamen sollen, jederzeiten freundtlich vnnd friedlich leben vnnd, do er von ainigen etwas vnziembliches oder vngebuerlichs spurt oder vermerckt, dasselbige mit gutlicher Warnung vnnd Vermanung abschaffen oder vffn Fall, wan sein treulichs Wolmeinen nichts geachtet werden wolte, dasselbig dem Herrn Pfarherr vermelden, der dann nach Erfindung der Sachen die Vnrichtigkeit mit mehrern Ernst abzuwenden oder dem erbarn Radth die vngebuerliche Beginnen vnnd Wiederwertigkeiten zu andern nothwendigen vnnd rechtmessigen Einsehen vnseumblich auszufuegen wirdt wissen.
Zum vierdten soll er auch ohne Vorwissen des Herrn Pfarherrs vnnd dann des regierenden Burgermeisters keinen Schueler daselbst vff der Schuelen des habitirenden Lagers vnnd der Burgerschafft milder Gaben: mit Essen, Trincken vnnd jährlicher Winterkleidung zur notturfftigen Unterhaltung zugemessen, nicht auffnehmen, besonders aber keinen frembden oder außlendischen, welche keine tuegliche Kundtschafften ires Herkommens auffzuweisen, noch wehning, die in arte musica vnnd in principiis grammaticae syntaxis beuore nicht ettwas geubet sein mögen.
Zum funfften soll er auch vff die Schuler vnnd Mendicanten, so uff der Schuelen jederzeit wohnen vnnd ire Nachtleger daselbst haben, bey Tag vnd Nacht fleissige Achtung geben, damit sy eines erbarn Radths vnnd dann auch der Burgerschafft milde Gaben mit Bethen, Dancksagen auch zuchtiger Ehrerbittung, fleissigem Studieren, vnnd nicht zum Verpartieren, Verwechseln oder sonsten schendlichen Verderben vnnd ergerlichen Vmbbringen erlangen, einnehmen, empfahen noch geniessen, furnemtlich auch inen kein vngebuerliches Außlauffen, Zechen noch Spielen bey Tag vnnd Nacht verstatten, sondern darfur in mussigen Zeitten sy zum Musiciren oder Repetirung irer Lectionen ernstlich anhalten: Darumben inen dann alle vnnd jede Pfenninge vnnd Gelder, so sy am Mittwoch vnnd Sonnabendt, item an hochzeitlichen Wirdtschafften, item sonst in den conuiuiis, dahin sy kommen oder gefordert werden, vnnd sonderlichen auch zu Weinachten vnnd am neuen Jahrszeitten zugleich einzusamblen, vnnd alleine vnter sy zu Erkauffung der Pucher, Papjir, Dintten, Schuch vnnd andern Leibes- vnnd Studirens-Noturfften außzuthailen (inmassen er der Ludi Rector mit Radth des Herrn Pfarherrs solches auch richtiger weise auszuordnen) gelassen werden sollen.
Zum sechsten soll er dieselben pauperes, so vff der Schuelen wohnen, noch auch andere Schuelknaben einigerley weise Potschafft lauffen oder arbeitten, noch sonsten zue andern Mitteln, dardurch sy von der Schuelen vnnd Kirchen absentirn vnnd die Predigten oder ire Lectiones verseumen musten, nicht gebrauchen, noch auch von den andern zu geschehen verstatten, sondern sy teglichen gewerttig zu sein verbleiben lassen; doch ausserhalb der Erndtzeit, do er Rector von einem oder andern Burger vmb ettliche Knaben, zum Auffsamblen inen hulfflich beyzuspringen angesprochen vnd ersucht wirdt, sich nach Gelegenheit gegen inen beförderlich zu erweisen wirdt wissen.
Zum siebenden soll auch der Ludi Rector weder in nundinis noch diebus canicularibus oder andern Zeitten ohne Consens vnnd Einwilligung des Herrn Pfarherrs den Schuelknaben vff gantze oder halbe Tage Remissiones a studiis nicht erlauben.
Zum achten soll auch der Ludi Rector jederzeitten die Schuelknaben souiel möglich vnd sonderlich Winterzeitten diejenigen, so Kelte halben auswarten können, alles fleiß in der Kirchen zu den Predigten halten, inmassen dann auch die Ordnung, das er vnnd sowol die andern seine Collegen wöchentlichen vmbwechseln, vnnd einer nach dem andern in der Schuelen den Schuelern entweder
allen zugleich oder doch den Minoribus vnnd denen, so die Kirche nicht besuchen können, an Sontagen zu predigen keiner Zeit nachgelassen, sondern damit fortgefahren vnnd zu jedern kunfftigen Zeiten nicht eingestelt werden, also auch er seine Collegen treulich darzu anhalten soll, solches Alles mit mehrern besagt.
Zum neundten soll auch der Ludi Rector ohne Erlaubnus des Herrn Pfarherrs sowol auch des regierenden Burgermeisters zu keiner Zeit außraisen noch vber Nacht von der Schuelen aussenbleiben.
Zum zehendten soll er auch vff das Feuerhalten und Leutten treuliche fleissige Achtung geben, damit durch sein Gesindt vnnd furnemblichen auch nicht durch die Schuelknaben Schaden geschehen möge, darumben auch inen den Pauperibus ainige Liecht in die Cammern zu tragen nicht verstatten.
Zum eilfften soll er auch Acht haben, das von den Betthen vnnd Leinengeredten, so den Pauperibus vff die Schuelen gegeben (daruber ime dann ein sonderliches Inuentarium zugestelt) nichts veruntreuet noch vermindert werden möge, vnd dieselben Bette vnnd Geretthe alle Monatszeitten durch sein Gesinde, wofern er ehrlich sein vnd dessen haben wirdt, waschen und rainigen lassen.
Zum zwölfften soll er die Pauperes jederzeitten auch dahin anhalten helffen, wann der Kirchner zum Leutten der Glocken oder Sauberung der Kirchen irer bedarff, das sy sich darzu unseumblich vnnd ohne alle Waigerung willig ertzeigen vnnd dasselbig modeste ohne Geschrey oder anderweit vncziemblich (Rede) verrichten.
Zum dreytzehenden: Wann auch nach dem Willen vnnd Schickung des allmechtigen Gottes geschwinde vnnd gefehrliche Seuchen, Kranckheitten vnd Sterbensleuffte, Pestis oder anderst alhie in dieser Bergkstadt einfallen möchten, soll auch er der Ludi Rector sowol, alß auch wie die andern seine Collegen thun vnnd praestiren sollen, alda in und bey der Schuelen bleiben, sein Ambt wie vorhin verrichten vnnd sonderlich mit seinen Collegen, deren jederzeitten Ordnung nach wechselsweise eine Woche vmb die andere die Funera mit den Pauperibus oder andern Schuelern sowol auch sonsten, wenn vnd so offt es begert wirdt, zu den Begrebnussen zu belaiten vnd mitzugehen schuldig sein.
Zum viertzehenden soll er auch ein Buch vber alle abgestorbene Personen, inn- vnnd außlendisch, so alhier begraben werden, halten, derselben Namen, es sey jung oder alt, arm oder reich, vmb kunfftiger Nachrichtung willen mit allem Fleiß darein vertzeichnen vnnd auffmercken.
Zum funfftzehenden (hat er) sich auch gegen den Schuelern, nachdeme ire Ingenia seindt, do mancher mehr mit guten freundtlichen glumpflichen Wortten dann mit schnellen Anfahren, Sturmen oder zornigen grimmigen Straffen ad studia zue bringen vnnd darbey zu erhalten, mit bedechtiger guter Beschaidenheit christlich vnnd sanfftmutig zu ertzeigen, also auch gegen denen, so Straffen verschulden, allein die Rutten, vnnd nicht Schlege oder Stösse, auch absque vehementia schulmeisterisch vnnd ohne andere Affectionen ainiger Rach, Abgunst oder jemandt andern zu Gefallen gebrauchen vnnd gleicher Gestaldt seinen Collegis auch anders nicht gestatten oder nachsehen.
Vnnd zum sechszehenden soll er auch sowol ein erbar Radth, wenn einig Theil in künfftig Besserung suchen, mutiren vnnd einander solch Ambt vnnd Dienst auffkundigen vnnd resigniren wollen, dasselbige ein vierttel Jahrs zuuorn vermelden, vnnd dieselbige Aufsage oder Resignation nirgendts anders wo dann vor ermeltem Radth in der Radtsstuben geschehen; der Rector auch dasselb vbrige virtel Jahr sein Ambt wie zuuorn vollendts gebuerlich versehen, vnd dagegen auch so lang biß zu Außgang desselben der Besoldung vnnd Accidentien gewerttig sein.
Dagegen soll er der Rector wöchentlichen vnnd ydertzeiten zu Besoldung, Einkommen vnnd gewerttige Accidentia oder Gebueren haben, wie volget:
1. Anderthalben Gulden behemisch oder sechs vnd dreissigk Weißgroschen Bahrgeldt soll er jede Wochen auß eines erbarn Radths vnnd gemainer Bergkstadt-Cammerey zu empfahen haben.
2. Mehr soll er auch von den järlichen Zehenden des vnausgedroschenen Getraides, so die eingepfartten Dorfschafften jährlichen herein zur Schuelen volgen lassen, den halben Theil haben, welchen er dann mit dem Cantori (dem itzigen oder andern künfftigen) mit iren aigenen gleichen Costen vff den Dörffern samblen, hereinholen vnnd verschaffen lassen mag.
3. Item von einer jeden Leich, die er der wöchlichen gebreuchlichen Ordnung nach mit den Pauperibus oder andern Schuelern zum Begrebnus belaitet, sowol auch wann er sonst ausser der Ordnung mit pro funere zu gehen von des Verstorbenen Eltern oder Freundtschafften begert wirdt, geburt ime allwegen zwen Weißgroschen vnd keines mahls mehrers; es wollen dann die Leutte figural singen lassen, so sollen dieselben sich auch vmb ein leidliche Gebur mit ime vnnd den andern Schueldienern sembtlich zu uorgleichen schuldig sein.
Item wann er neben dem Supremo vnd Cantori in Martini Festo mit den Pauperibus in der Stadt von Hausse zu Hauß vmb-
singet, so geburt denselben Schuelern, so mit vmbgangen sindt, von deme, was sy bekommen, eine ziembliche Malzeit; aber von dem vbrigen soll im der dritte Pfenning eruolgen.
Es sollen auch, wie bißhero nhun viel Jahr geschehen, järlich zu Haiczung der Schuelstueben sowol sein des Rectoris aigener Wohnung vnnd Behulczung 35 Lachter (Klafter) Holtz von einem erbarn Radth oder derselben Cammerey geschafft vnnd zu rechter Zeit verfurt werden, damit er seine notturfftige Behultzung haben vnnd sich behelffen kan, ingleicheit andern auch geschehen, vnnd ein mehrers nicht geraicht wirdt.
Hierauf dann er der Rector solcher furgestelten Instruction aigentlich nachtzuleben, auch sonst in alle kunfftige Zeitten nirgendts anders wo dann bey ernantem erbarn Radth dieser kay. freyen Bergkstadt Schlackenwaldt (welche auch diese vorgesatzte Instruction nach furfallender Gelegenheit ires Wolgefallens in kunfftigen Zeitten zu bessern, mehren vnnd mindern oder gar zu cassiren vnnd ein andere zu condirn inen hiemit sicherlich vorbehalten) seinen Schutz vnnd Handhabung zu suchen vnnd in allen Sachen, so ime irrig oder wiederwertig alhie zu Zeit dis tragenden Ambts begegnen oder furfallen werden, ire Beschaide, Hulff vnnd Weysungen ime belieben sowol auch an oberclelter wöchenlichen Besoldungen, Accidentiis vnnd Gebahren sich allzeitten benuegen zu lassen vnnd mehrers nicht zu begehren, mit Mundt vnnd Handt treulichen zugesagt vnnd dem regierenden Burgermeister Niclasen Schaden angelobt hat.
Dessen zu bestendiger Nachrichtung vnnd wahrer Vhrkundth auch diese Instructio gezwiefacht, mit einer Handschrifft, ebenmessig lauttende, geferttiget vnnd offtermelter Radth ir vnnd gemainer Bergstadt Insiegel, ingleichheit beineben auch der vorgenantte Rector Johann Hauer auch sein gewöhnliches Petzschafft zu Ende angedruckt, darzu mit aigener Handt seinen Nahmen vntterschrieben; demnach jedes Theil die eine verfaste liebellirte Beschreibung zu seinen Handen gennommen.
Geschehen und geben nach neuen corrigirtem Calendario Monttag nach Oculi, welches war der 25. Monatstag Martii, vnnd Christi vnnsers Erloesers vnnd Seligmachers Gebuerth funffzehen hundert vnd im neun vnd neuntzigisten Jahre. *)
---
*) Die von W. Weber aus den von Kohl gesammelten Quellen in den Mitth. des Ver. f. Gesch. I. Heft 4. S. 13 aus dem Jahre 1596, Juni 13 abgefasste Instruction, deren Inhalt im Auszuge daselbst mitgetheilt wird, ist mir nicht bekannt; sie weicht aber in den Hauptpunkten von der vorliegenden Instruction nicht ab.
II.
19. Juli 1618.
**Correctoris Instruction.*)**
Zu wissen: Demnach ein ehrnuester achtbar vnnd wolweiser Rath dieser kay. vnnd kün. freyen Pergkstadt Schlackhenwaldt den gewesen Conrectorem oder Supremum der alhieigen lateinischen Schuel Herrn Valentin Mulzen auß gewißen erheblichen Vrsachen zu dem vacirenden Rectorat ordentlicher weiß vocirt vnnd beruffen, vnnd hergegen zu Wideresezung dessen Stell vff vorhergehende gute Commendationes den achbaren vnnd wolgelarten H. Sebastian Fürgang von Teußing wegen seiner hirzue gnugsamen Qualiteten vnnd Geschicklichkeit auch ehrlich Verhalten mittels ordentlicher Vocation an vnnd aufgenomen: Also hat sich obwolgedachter Rath einer gewissen nachrichtigen Instruction, was deßen Verrichtung in einen vnnd andern, hergegen er an Besoldung vnnd Accidentiis gewertig sein soll, entschlossen vnnd ihme dieselbe eingehendigt.
Erstlich soll er sich ider Zeit eines stillen eingezogenen Lebens, erbarn aufrichtigen vnnd christlichen Wandels befleißen vnnd damit seinen discipulis gleichsam alß ein schön hells Licht fürleichten, dann neben dem Herrn Rector (vff welchen er iderzeit nach einem E. Rath, dem Herrn Pfarherr vnnd Herrn Inspectorn mit seinem Respect gewisen) vnnd seinem andern herrn Collegen dahin mit embsigen Vleiß drachten vnnd sich bemühen, damit die Schule nicht nur bei guten Wolstandt erhalten, sunder je mehr vnnd mehr zu grossen Aufnehmen vnnd beßern Beruff gebracht werden möge; insonderheit aber sich dahin bevleißen, daß deren in der Schuel fürgeschribenen Ordnung vnnd legibus nach die discipuli keinesweges versaumt, sonndern neben dem heil. Cathechismo vnnd capitibus pietatis auch die andern lectiones, wie sy verordnet vnnd noch verbeßert werden mögen, vnnachlesig fortgetrieben vnnd dahero nach erlangten gueten Fundamenten beedeß, in vera Dei cognitione sowohln in andern artibus et scientiis, die discipuli ad academiam befürdert werden mögen.
Zum andern, demnach er seines Ambts halber wie obvermeldt nach einem E. W. Rath den Herrn Pfarherr vnnd verordneten Inspectorn mit dem Respect an dem Herrn Rector genzlich gewiesen, so soll er denselben neben andern seinen Herrn Collegis in allen
---
*) Nach einer Abschrift Renners.
billigen Dingen, so viel in der Kirch vnnd Schuel zu guetter Ordnung auch christlicher erbarn Zucht vnnd tugentlicher Nachvolg dienlich sein will, gebürlichen Ambts Gehorsamb leisten vnnd außer einesE. W. R., dessen Inspectorn vnnd des Herrn Pfarherrs consens keinerley weiß etwas Neues weder in lectionibus noch sonsten fürnehmen noch anrichten; sondern do er neben seinen Herrn Collegis ettwas zu uerbeßern erachten würde, soll er dasselbe iderzeit dem Herrn Pfarherr, Inspectoribus vnnd Herrn Rectori zuuor zu reiffer Berathschlagung vnd gnugsamen Deliberation geben; insonderheit aber für sein Person anderer Gewerb vnd Hantierung, dasdurch er von der Schuel abgehalten werden möchte, sich eußern, sondern seines Ambts der zu ihm habenden Zuuersicht nach treulichstes Vleißes abwarten.
Zum dritten soll er neben den Herrn Rector vff die Alumnos dieser Schuel guete aufacht haben, daß sich dieselben, welche meistens ex liberalitate civium alimentirt vnd erhalten werden, züchtig vnd eingezogen auch gegen die Burgerschafft ehrerbietig verhalten, fürnehmlich in . . . vleißig erzeigen mögen; do dieselben aber sich vngehorsamb vnd widerwertig erweißen würden, in Bestraffung auch nach Gelegenheit genzlicher Abschaffung derselben dem Herrn Rectori Assistentz vnd Beystandt leisten, inmaßen er bei einigen derselben die Kirch vnd Schuel zu uersaumen noch Pottschafft zu laissten nicht verstatten, noch auch für sich selbst zue absentirn nicht vermußigen, sonndern do sie copia petirn wolten, sy an den Herrn Rectoren remittirn solle.
Zum vierten soll er neben dem Herrn Rectore vnnd andern seinen collegis die Schuelknaben zu der Kirch vnnd Predig halten vnnd angewohnen, Winterszeit aber denen, welche bei größerer Kelt vnnd vblen Bekleidung nicht außdauern können, in der Schuel einen Postillanten, wie bißhero vblich gewest vnnd die Ordnung mit sich gebracht, fürlesen laßen, damit auch in diesem Fall sy in institutione theologica nicht versaumet werden mögen.
Zum fünfften, wie wohln an seiner guten Discretion in erudiendo einiger Zweiffel nicht gestellt wirdt, idoch weiln einem jeden getreuen Preceptori gebueret, sich für allen Dingen nach dem Captn vnnd dem Vnterschied der ingeniorum discipulorum zu richten, also wirdt er solches auch in Acht zu nehmen, denselben dextre et fideliter für zu geben wißen, sonnderlich aber der Plagositet vnd vngebürlichen Vehementz in corrigendo (welche niemals ettwas fruchtbarliches außgericht, vielmehr aber manchs feines ingenium zu Desertion der Studien gebracht) sich enthalten, hergegen alles Glimpfs vnd geziemender Beschaidenheit sepositis adfectibus gegen
den Schuldigen gebrauchen, damit also der modus nicht vberschritten, gleichwol auch gute Zucht vnnd disciplin erhalten vnnd fortgepflanzt werden möge.
Zum sechsten soll Herr Conrector ohne Erlaubnus deß Hern regierenden Burgermeisters sowohl des Hern Pfarherrs vnd Rectoris zu keiner Zeit nicht außreisen noch vber Nacht aussenbleiben.
Vnnd wann nach dem Willen deß Allmächtigen (darfür er vnß dergleichen behüten wolle) etwan schwehre gefehrliche Leuffte, Seuchen vnd Kranckheiten einfallen möchten, soll er eben sowohl alß ander seine Collegen alda vnd bei der Schuelen verbleiben, sein Ambt vnnd Dienst wie zuuor verrichten vnd neben denselben mit den Schuelknaben oder Alumnis der Ordnung nach nicht anders als zu friedtlicher vnd gesunter Zeit die funera beglaiten helffen vnd dauon auch seiner geburenden Accidentien gewertig sein, sich hierin alß einen getreuen Schueldiener gebürt erzeigen, vnnwanckelbar ausstehen vnd gleich andern seinen Collegen vnuerruckten Fueß halten.
Zum siebenden vnd lezten, wan Herr Conrector mit künfftigem Besserung suchen vnd mutirn wolte, soll er ein viertel Jahr zuuor in sizender Rathsversamblung resigniren vnnd den Dienst aufsagen, nachmalß daz virtel Jahr vber seines Dienstes nicht wehnigers mit Vleiß abwarten vnnd hergegen der Besoldung sambt den Accidentiis gewertig sein, wie den auch ingleichen, da E. E. Rath Enderung fürnehmen wolte, ihme ein virtel Jahr zuuor solches andeuten vnd damit ebenes falls wie itzt vermeldt gehalten werden soll.
Hergegen vmb dieser seiner Verrichtung soll er wochentlich auß gemeiner Stadt Cammerei einen Behemischen Gulden oder 24 Wg., also ein Jahr lang 52 f. zur Besoldung haben, vnd ihm dieselbe vnnaußgesezt gereicht werden.
Ingleichen wirdt ihme eine freie Herberg vnd Wohnung gehalten vnd zu besserer Beholzung jehrlich ein Stoss guet Brennholz vff deß Raths Costen für die Thuren geschafft.
Waß dann nun andere Accidentia betrifft, es sei von Leichen vnnd anders, hatt er solche neben seinen andern Collegen (außer deß jehrlichen Zehents, so dem Herrn Rectori vnd Cantori allein zustehet) zugleich zu geniesen; inmaßen ihme dan zu seinen Willen gestellt wirdt, etliche Knaben nach verrichten Schuelstunden privatim zu instruirn, dauon ihme dero Eltern die Geburnus, wie sie sich mit einander deßwegen vergleichen werden, zu entrichten werden wißen.
Hierauff dan er, Herr Rector (sic!) prout in instructione Rectoris sequitur. 19. Julii 1618.
Přílohy III–IV: Inventář školních knih a Paměti bakaláře Bernharda Jahna
Přílohy III—IV: Inventář školních knih a Paměti bakaláře Bernharda Jahna
III.
Inventář neboli seznam knih (nazývaných partes), které náleží a patří škole císařského svobodného horního města Horní Slavkov (Schlaggenwald)*):
1. R. D. Alexii Neandri sacrarum cantionum liber primus, secundus et tertius, s níž je svázáno melodiae sacrae D. Petri Bonhomii, dále cantiones sacrae Jacobi Regnardi a sacrae cantiones auctore Joanne Chustrovio Musico, v podlouhlém kvartu;
2. Missae sacrae Jacobi Regnardi, s níž jsou svázány notetae Andreae Pavernahe a Hochzeitt oder Brautlieder [svatební neboli nevěstinské písně] Valentini Hausmanni, v podlouhlém kvartu;
3. Continuatio sacrarum cantionum collectarum opera Friderici Lindneri Norinbergensis, v podlouhlém kvartu;
4. Thesaurus Musicus continens selectissimas harmonias variorum auctorum, v podlouhlém kvartu;
5. Další rukou psaný thesaurus variorum auctorum collectus in usum scholae Schlaccowaldensis [sestavený pro potřebu slavkovské školy] od Aegidia Inguilera, rovněž v podlouhlém kvartu;
6. Německé průpovědi z nedělních evangelií pro pět a šest hlasů, složené Andreasem Raseliem, kantorem řezenským, v podlouhlém kvartu;
7. Tyto zpěvy jsou ještě jednou zvlášť k dispozici, svázané v bílém pergamenu;
8. Missae sacrae Johannis Leonis Hasleri, ve vysokém kvartu;
9. Cantiones sacrae de festis praecipuis totius anni Johannis Leonis Hasleri, a co je k ní ještě přivázáno, ve vysokém kvartu;
10. Magnificat octo vocum auctore Hieronymo Praetorio, dále Magnificat Christophori Demantii, a co je k tomu ještě svázáno, ve vysokém kvartu;
11. Auß Gartten neuer teutscher Gesangk [Ze zahrady nových německých zpěvů], Balletti, Qualliarden a Intraden od Johanna Lea Haßlera, ve vysokém kvartu;
12. Psalmorum selectorum tomus primus, secundus, tertius et quartus, svázané v jednom svazku ve vepřové kůži se sponami, se žlutou ořízkou; tento je pro 4 hlasy, v podlouhlém kvartu;
13. Choralis Constantini tomus primus, secundus et tertius auctore Henrico Isaac, rovněž v jednom svazku ve vepřové kůži se sponami a žlutou ořízkou; i tento je pro 4 hlasy, v podlouhlém kvartu;
---
*) Titul na vnější straně zní: Inventarium uber die partes, so bei der Schul Schlaggenwald vorhanden [Inventář o partes, které se nacházejí při škole slavkovské]. Č. 21. — Tento seznam byl pravděpodobně založen roku 1599.
14. Carmina vere divina a praestantissimis artificibus composita, dále Magnificat octo tonorum Johannis Walther, ve vysokém pergamenu, prostě svázané; je pro pět hlasů, v podlouhlém kvartu;
15. Canticum beatissimae virginis Mariae a †, autor Simone Bariona; jsou sešité v papíře, v podlouhlém kvartu;
16. Carminum nuptialium a Johanne Rouschio musicis harmoniis depressorum, ve starém pergamenu prostě svázané; jsou čtyři kusy, v podlouhlém kvartu;
17. Novum opus musicum Sixti Dietrich Augustani, jsou pouze sešité, v podlouhlém kvartu; těch je čtvero.
Následuje několik rukou psaných partes, které většinou sestavil a napsal Aegidius Insucler:
18. Jedno Opus musicum, v němž je zapsáno většinou pouze mše, v podlouhlém kvartu, svázané ve vepřové kůži a lepence; toto je pro šest hlasů;
19. Další Opus, v němž jsou zapsány všelijaké quodlibety, ve starém pergamenu prostě svázané, rovněž v podlouhlém kvartu; i tento je pro šest hlasů;
20. Další Opus, ve starém pergamenu prostě svázané, v němž jsou zapsány moteten variorum auctorum [motety různých autorů], v podlouhlém kvartu; tento je pro pět hlasů;
21. Další Opus, v žlutém pergamenu prostě svázané, v němž je dohromady zapsáno všeliké zboží duchovní i světské, v podlouhlém kvartu; je pro 5 hlasů;
22. Další Opus, ve starém pergamenu sešité, v němž jsou zapsány magnificat, responsoria, psalmi, hymni a jiné věci, v podlouhlém kvartu;
23. Další Opus, ve starém pergamenu sešité; v němž jsou zapsány většinou mše, ve vysokém kvartu, a je pro 6 hlasů;
24. Jedno Opus ve starém pergamenu, v němž je zapsáno všelicos dohromady, ve vysokém kvartu; je pro 5 hlasů;
25. Jeden svazek zapsaný ve foliu super nascela penna mia, autor Philippo de Monte à 6 [pro šest hlasů];
26. Missa ve foliu, zapsaná od Georgia Busenharta, pro pět hlasů (quinque vocum).
Nesvázané partes, které jsou k dispozici:
Contrapuncti compositi německých žalmů atd., dále německé Bergkreien [hornické písně] od Melchiora Franka Slezana, hudebníka, ve vysokém kvartu;
Harmoniae seu cantiones sacrae, autor Andrea Borgero Dolsense Misnico, ve vysokém kvartu;
Canticum beatissimae virginis Mariae, složené Melchiorem Vulpiem, kantorem výmarským, ve vysokém kvartu;
Novae melodiae, autor Johannes Knöscho, v podlouhlém kvartu.
Několik kancionálů a chorálních knih:
1. Jeden tištěný kancionál v Medianfoliu, v němž jsou vytištěny motety pro 6, 5 a 4 hlasy a vpředu je namalovaný erb;
2. Jeden starý kancionál v Royalfoliu, jen prostě sešitý, v němž je zapsáno několik motet;
3. Další kancionál v Großmedian-Foliu, svázaný v černém pergamenu;
4. Jeden kancionál ve velkém foliu, psaný na pergamenu, v němž je zapsán německý chorál;
5. Dvě chorální knihy ve foliu, německá a latinská;
6. Tři Psalmodiae Lucae Losii v kvartu, z nichž jednu má varhaník u varhan, jsou velmi potrhané;
7. Historia passionis et resurectionis Christi [Dějiny umučení a vzkříšení Kristova];
8. Několik starých cárů (Scartecken), které nejsou ani z poloviny, ani celé;
9. Německé chrámové zpěvy, kontrapunkticky sestavené pro čtyři hlasy od Setha Calvisia, v osmi hlasech;
Thesaurus Orlandi ve foliu, ve vepřové kůži, darovaný Augustem Crinesem*);
4 housle, patřící ke sboru.
IV.
Paměti bakaláře Bernharda Jahna. (1627?)
Léta Páně 1590, dne 8. ledna, jsem já, Bernhard Jan, rodem z Tharantu v Míšni, ležícího mezi Freibergem a Drážďany, byl zdejší ctěnou a čestnou radou povolán a přijat, a hned následujícího dne byl ctihodným a vysoce učeným panem Samuelem Fischerem, doktorem svatého bohosloví, tehdejším zdejším farářem, za přítomnosti ctěné rady uveden do úřadu; a svůj svěřený úřad jsem s Boží pomocí a přispěním vykonával až do 20. září roku 1624, kdy jsem spolu s ostatními pány kolegy (Bůh se smiluj) byl z něho sesazen; poté jsem se zde ještě zdržoval tři léta bez tří týdnů pod ochranou a záštitou ctěné rady. Bůh to vše bohatě a hojně zaplatí a odplatí ve věčném životě.
---
*) Tento dodatek je zapsán jinou rukou.
Zobrazit původní německý text
Beilagen III—IV: Inventarium der Schulbücher und Memoriale des Baccalaureus Bernhard Jahn
III.
Inventarium oder Verzeichnuß der Bucher (partes genandt), welche zur Schul der keiserlichen freien Bergstadt Schlaggenwaldt gehorigk vnnd verbanden sindt*):
1. R. D. Alexii Neandri sacrarum cantionum liber primus, secundus et tertius, bei welchem gebunden melodiae sacrae D. Petri Bonhomii, item cantiones sacrae Jacobi Regnardi vnnd sacrae cantiones auctore Joanne Chustrovio Musico, in lang quart;
2. Missae sacrae Jacobi Regnardi, bei welchem gebunden notetae Andreae Pavernahe vnnd Hochzeitt oder Brautlieder Valentini Hausmanni, in lang quart;
3. Continuatio sacrarum cantionum collectarum opera Friderici Lindneri Norinbergensis, in lang quart;
4. Thesaurus Musicus continens selectissimas harmonias variorum auctorum, in lang quart;
5. Ein ander geschriebener thesaurus variorum auctorum collectus in usum scholae Schlaccowaldensis ab Aegidio Inguilero, auch in lang quart;
6. Teutzsche Spruch auß den sontaglichen euangeliis mitt funf vnd sechs Stimmen, gesecz durch Andream Raselium, cantorem Ratisponensem, in lang quart;
7. Diese Spruch sindt noch einmahl besonders in weiß Pergament gebunden vorhanden;
8. Missae sacrae Johannis Leonis Hasleri, in hoch quart;
9. Cantiones sacrae de festis praecipuis totius anni Johannis Leonis Hasleri, vnnd was sonsten dabei gefunden, in hoch quarto;
10. Magnificat octo vocum auctore Hieronymo Praetorio, item Magnificat Christophori Demantii, vnnd was sonst mehr dabei gebunden, in hoh quart;
11. Auß Gartten neuer teutscher Gesangk, Balletti, Qualliarden vnnd Intraden durch Johann Leo Haßler, in hoch quarto;
12. Psalmorum selectorum tomus primus, secundus, tertius et quartus in ein volumen gebunden in schweinen Leder mit Clausuren gelb vffn Schnitt; dieser sind 4 Stimmen, in lang quart;
13. Choralis Constantini tomus primus, secundus et tertius auctore Henrico Isaac, auch in ein volumen in schweinen Leder mit Clausurn vnnd gelb vffn Schnidt; dieser sindt auch 4 Stimm, in lang quart;
---
*) Der Titel auf der Außenseite lautet: Inventarium uber die partes, so bei der Schul Schlaggenwald vorhanden. Nr 21. — Dasselbe wurde wahrscheinlich 1599 angelegt.
14. Carmina vere divina a praestantissimis artificibus composita, item Magnificat octo tonorum Johannis Walther, in hoch Pergament, schlecht eingebunden; sind funf Stimm, in lang quart;
15. Canticum beatissimae virginis Mariae a † auctore Simone Bariona; sindt in Papir eingehefft, in lang quart;
16. Carminum nuptialium a Johanne Rouschio musicis harmoniis depressorum, in alt Pergament schlecht eingebunden; sindt ihr vier in lang quarto;
17. Novum opus musicum Sixti Dietrich Augustani, sind nur eingeheft in lang quart; derer sind viere.
Folgen etliche geschriebene partes, so meistentheils Aegidius Insucler colligirt vnnd geschrieben:
18. Ein Opus musicum, darin meistentheils lautter Meß geschrieben, in lang quart in schweinen Leder vnnd Pappen gebunden; dieses sind sechs Stimmen;
19. Ein ander Opus, dorin allerlei quodlibet geschrieben, in alt Pergament schlecht eingebunden, auch in lang quart; derer sind auch sechs Stimm;
20. Ein ander Opus, in alt Pergament schlecht gebunden, dorin Moteten variorum auctorum geschrieben in lang quarto; dieser sind funf Stimm;
21. Ein ander Opus, in gelb Pergament schlecht gebunden, darinnen allerlei Gattung geistlich vnnd weltlich zusammen geschrieben, in lang quarto; sindt 5 Stimm;
22. Ein ander Opus, in alt Pergament gehefft, darin magnificat, responsoria, psalmi, hymni vnd andere Sachen geschrieben, in lang quarto;
23. Ein ander Opus, in alt Pergament eingehefft; darin meistentheils Meßen geschrieben in hoch quarto, vnnd sind derer 6 Stimmen;
24. Ein Opus in alt Pergament, darinn allerlei vnter einand geschrieben, in hoch quarto; sind 5 Stimm;
25. Ein Stoß in Folio geschrieben super nascela penna mia, auctore Philippo de Monte à 6;
26. Missa in Folio geschrieben Georgii Busenhart, quinque vocum.
Vngebundene partes so vorhanden:
Contrapuncti compositi teutscher Psalmen etc., item teutsche Bergkreien durch Melchiorem Francum Silesium musicum, in hoch quarto;
Harmoniae seu cantiones sacrae, auctore Andrea Borgero Dolsense Misnico, in hochquarto;
Canticum beatissimae virginis Mariae a Melchiore Vulpio, cantore Vinariensium compositum, in hoch quarto;
Novae melodiae auctore Johanne Knöscho, in lang quarto.
Etliche Cantional- und Choralbücher:
1. Ein gedruckt Cantional in Medianfolio, darinnen Moteten 6, 5 et 4 vocum gedruckt vnnd forn ein Wappen gemahlt ist;
2. Ein alt Cantional in Royalfolio, nur schlecht eingehefft, dorin etlich Moteten geschrieben;
3. Ein ander Cantional in Großmedian-Folio, in schwarz Pergament eingebunden;
4. Ein Cantional in groß Folio vff Pergament geschrieben, dorinnen der teutsche Choral geschrieben stehet;
5. Zwei Choralbucher in Folio, teutsch und lateinisch;
6. Drei Psalmodiae Lucae Losii in quarto, dern eins der Organist auf der Orgel hat, sind sehr zerrißen;
7. Historia passionis et resurectionis Christi;
8. Etliche alte Scartecken, die weder halb noch ganz;
9. Teutsche Kirchengesang, Contrapuncts weiß mit vier Stimm gesetzt durch Sethum Calvisium in 8 vocibus;
Thesaurus Orlandi in Folio mit schweinen Leder von August Crines verehrt*);
4 Geigen, zum Chor gehörig.
IV.
Memoriale des Baccalaureus Bernhard Jahn. (1627?).
Anno 1590, den 8. Januarii bin ich Bernhard Jan von Tharant in Meissen, zwischen Freyberg vnd Dreßden liegent, bürtig, von einem gantzen ehrenvesten Rath allhier vocirt vnd angenommen vnd alsbald volgents tags von dem achtbarn vnd hochgelarten Herrn Samuel Fischern S. S. Theologiae Doctore, damals Pfarherrn allhier, in gegenwarth eines E. Raths investirt worden vnd hab mein befohlen Ambt mit Gottes Hulff vnd Beistand biß auff den 20. September deß 1624 Jhars verrichtet, do ich neben meinen andern Herrn Collegii (Gott erbarms) dessen bin entsetzt worden; hab mich hirüber noch in 3 Jhar weniger 3 Wochen auffgehalten vnter E. E. Raths Schutz vnd Schirm. Gott wirdts alles reichlich vnd vberflussig bezahlen vnd vergelten im ewigen Leben.
---
*) Dieser Zusatz ist von anderer Hand eingetragen.
Přílohy V–VII: ustanovovací listina pastora, smlouva diakona a rozlukový list faráře Dr. Samuela Fischera
Přílohy V–VII: Ustanovovací listina pastora, smlouva diakona a rozlukový list faráře Dr. Samuela Fischera
V.
Z ustanovovací listiny pastora „Magistra Georgia Sellnecceruse, dříve faráře a superintendenta kurfiřtského města Delitzsch v Míšni", kterou dne 25. října 1590 podepsal on i rada města Horní Slavkov (Schlaggenwald):
Za sedmé, také všichni školní sluhové [učitelé] a varhaník mají být, pokud jde o jejich školské a církevní úřady, se vší úctou a pozorností stejnou měrou podřízeni panu faráři a mají jeho Ctihodnosti být poslušni při rozvržení hodin a všech dalších školních a církevních potřebách, aby vše probíhalo v chvályhodném, řádném a dobrém pořádku a aby se tím také pěstoval vzrůstající prospěch a chvályhodné povolání; přitom má každý svou službu řádně a v pravý, stanovený čas nastupovat a vykonávat, a bez souhlasu a vědomí pana faráře nesmí žádnou hodinu vynechat ani zameškat, ani žákům podle své libosti povolovat vacationem a studiis [prázdniny od studia]; rovněž kromě jednomyslného povolení ctihodné rady a pana faráře nesmí na škole udržovat, přijímat ani propouštět žádné cizí ani domácí žáky. Za to jim pan farář bezpochyby prokáže veškerou náležitost a přátelskost. Kdyby však mezi nimi vznikly nějaké stížnosti, které by mezi sebou nemohli po dobrém urovnat nebo odvrátit, mají tyto stížnosti, spory a nesrovnalosti neprodleně předložit také ctihodné radě a od ní očekávat další rozhodnutí.
Za osmé, pan farář má spolu s oběma pány kaplany, i když ne denně, přece tak často, jak jim to jejich možnosti dovolí, navštěvovat školu a zkoušet žáky z toho, co se učí, a vše, co bude shledáno škodlivým, si mají nechat záležet na tom, aby to bylo odstraněno a napraveno; zejména mají vést a napomínat školní sluhy [učitele], aby mezi žáky bylo dále pěstováno exercitium latinae linguae [cvičení v latinském jazyce], stejně tak musica in figurali et chorali [hudba figurální i chorální] a jinak vhodné lekce, jakož i všude jinde řádný pořádek. Proto mají také každý rok pořádat a konat dvě zkoušky, jednu o svatém Jiří a druhou o svatém Michalu.
A za deváté, pan farář má především a zvláště nešetřit žádnou možnou pílí, aby výuka svatého katechismu mezi mládeží — totiž v letní době dvakrát týdně odpoledne, a to v úterý ve farním kostele a ve čtvrtek v kostele u špitálu — byla se vší věrnou a pilnou horlivostí vykonávána oběma pány kaplany, dále vedena a nikterak nezanedbávána, přičemž se ani sám občas nemá zdráhat na to dohlédnout a přezkoušet ji. A v tomto článku se nemyslí jen na latinské žáky, nýbrž i na německé školní chlapce a děvčátka, jakož i na děti jiných prostých lidí, kteří nechodí do žádné školy, pokud v tyto stanovené denní hodiny přijdou k tomu do kostela — aby i oni byli křesťansky vychováváni a jinak ctnostným poučením užitečně vedeni, naváděni a dále pěstováni.
VI.
Ze smlouvy o ustanovení diakona Sigismunda Schwartze, který byl podle smlouvy s městskou obcí Horní Slavkov ustanoven dne 1. května 1603, zní odstavec o školní službě takto:
Za osmé, oba páni diakoni mají, i když ne denně, přece tak často, jak jim to jejich možnosti dovolí, navštěvovat školy a zkoušet žáky z toho, co se učí, a pokud shledají a zjistí něco nepříznivého či škodlivého, mají to oznámit nám nebo panu inspektorovi, aby to bylo odstraněno; zvláště pak mají naléhat na pana rektora a jeho kolegy, aby mezi školními chlapci bylo pěstováno exercitium latinae et graecae linguae [cvičení v latinském a řeckém jazyce], stejně tak musica in figurali et chorali [hudba figurální i chorální] a jinak vhodné lekce, jakož i jiný řádný pořádek. Proto mají také každoročně pořádat a konat dvě zkoušky, jednu o svatém Jiří a druhou o svatém Michalu.
VII.
Rozlukový list faráře Dr. Samuela Fischera.
4. dubna 1590.
Poté co ctihodný a vzdělaný pan Samuel Fischer, doktor teologie, přede ctihodnou a moudrou radou svobodného císařského horního města Slavkova [Schlackenwaldt], jakož i před výborem tamější obce, rezignoval a vypověděl svou zdejší farářskou službu s odůvodněním, že jeho Ctihodná Excelence musí na základě předchozího řádného povolání jasných a vysoce urozených knížat a pánů Friedricha Wilhelma a Johanna Kasimíra, bratranců, vévodů saských, lantkrabí durynských a markrabí míšeňských, převzít úřad superintendenta na univerzitě v Jeně — a poněvadž byl podle zdejší farní ustanovovací listiny povinen sloužit ještě půl roku po rezignaci, avšak přitom mohl skutečně a s prospěchem pocítit přímluvy obou výše jmenovaných knížat a pánů, bylo mu toto půlroční dosloužení prominuto, takže má ve jménu Božím v týdnu po Velikonocích, po vykonaných kázáních, odejít i s vysloužilým platem. K tomu mu byla za budoucí očekávaný užitek z obilí, sena a všech jiných příjmů, ať se nazývají jakkoli, nic nevyjímaje, pokud by na to podle uplynulé doby pro rato temporis [poměrně k odsloužené době] měl nárok, na základě přátelského smírného vyrovnání přislíbena a přiznána k odstupnému částka sto tolarů, každý tolar počítán po sedmdesáti krejcarech. Za to se jeho Ctihodná Excelence zavázala nechat na půdě podle inventáře ležet osivo k provedení letního osetí, aby bylo možné znovu osít farní pole, a rovněž jinak předat a odevzdat faru s popsaným a inventarizovaným domácím nářadím, dobytkem, krmivem a jiným podle údajů inventáře. Aby však toto přátelské vyrovnání zůstalo konečně a trvale zachováno a žádným způsobem se znovu neotevřelo, přitiskla ctihodná rada obecního města svou pečeť, stejně tak výše jmenovaný pan doktor svou pečeť spolu s vlastnoručním podpisem níže. Stalo se dne 4. dubna léta 1590.
Papírová pečeť města Horní Slavkov a pastora; druhá s opisem: Doctor Samuel Fischer. Ten, kdo vlastní rukou nad papírem napsal slova: Samuel Fischer Doctor. In tergo [na zadní straně]: Dimissio H. Samuel Fischers [Propuštění pana Samuela Fischera].
Zobrazit původní německý text
Beilagen V—VII: Bestallungslibell des Pastors, Vertrag des Diacons und Abschied des Pfarrherrn Dr. Samuel Fischer
V.
Aus dem Bestallungslibell des Pastors „Magister Georgius Sellneccerus, beuohrn gewesenem Pharrherrn vnd Superintendenten der churfurstlichen Stadt Delitzch in Meissen“, welches am 25. October 1590 von ihm und dem Rathe der Stadt Schlaggenwald unterzeichnet wurde:
Zum siebenden, so sollen auch alle Schueldiener vnd der Organist, was ihre Schuel vnd Kirchenambter betrifft, mit ihrem Respect vnd Auffachtung ebener massen an den Herrn Pfarrherr gewiesen vnd seiner Ehrw. mit Anstellung der Lectionen vnd allen andern Schuelen vnd Kirchennotturfften, damit es alles in löblicher richtiger, guetter Ordnung ergehe, vnd dadurch auch auffnembende Besserung vnd löblicher Beruff zuerpflanczen gehorsamb sein, dabei auch ein jeder seinen Dinst geburlichen vnd zu rechten bestiembten Zeitten angehen, außwarten, auch ohne des Herrn Pfarrherrs Consens vnd Vorwissen keine Stunde aussenbleiben, verseumen, noch den Schuelern vacationem a studiis ihres Gefallens zu verstatten, sowohl auch sunsten ausser eines erbarn Radths vnd des Herrn Pfarrherrs einstiembiger Bewilligung keine frembde oder einheimbische Schueler vff der Schuelen zu vnterhalten, aufl vnd ahnnemben noch endtvrlauben; dargegen sich der Herr Pfarrherr sonder Zweifels gegen ihnen auch aller gebuhr vnd freundtlichkeit wirdt erweisen; vffn Fall aber do einiger vnter ihnen ethwo Beschwernussen, welche si vnter einander gutlich nicht vergleichen oder abwenden könten, entstehen möchten, sollen si dieselben grauamina, Irrungen vnd Vnrichtigkeiten vnverzugklich auch an einen erbarn Rath gelangen lassen vnd von dannen weiteren Beschaidts gewertigk sein.
Zum achten soll auch der Herr Pfarrherr sambt den beiden Herrn Caplanen wo schon nicht teglich, doch so offt es ihre Gelegenheit geben vnd muglichen sein kann, die Schuele visitiren, auch die Schueler vmb ihre Lernung examiniren, vnd alles was nachtheilich vermerckt oder erfunden, wirdt abzustellen vnd zu verendern ihnen ahngelegen sein lassen, sonderlich die Schueldiener dahin weisen vnd anhalten, damit vnter den Schuelern das exercitium latinae linguae deßgleichen der musica in Figurali und Chorali vnd sunsten fuegliche lectiones sowohl andere allenthalben richtige Ordnung fortgetrieben werden; derhalben si auch ein jedes Jahr zwei examina als eines Georgii vnd das andere Michaelis anstellen und fortgehen lassen sollen.
Vnd zum neundten soll auch der Herr Pfarrherr furnemblich
vnd insonderheit an muglichen Vleiße nichts erwinden lassen, damit vnter der Jugend die Lehre des heiligen Catechismi nemblich Sommerszeitten in jederer Wochen zweimahl Nachmittagszeitten, als am Dinstag in der Pfarrkirchen vnd am Donnerstag in der Spittalkirchen alles getreulichen embsigen Vleißes durch die bede Herren Caplanen exercirt, fortgetrieben vnd durchaus nicht nachgelassen werde, in dehme bißweiln auch selbst nachzusehen vnd zu examiniren sich nicht beschwehren, vnd sollen in diesem Artickel nicht allein die latinischen Schueler, sondern auch die deutschen Schuelknaben vnd Mägdtlein sowohl auch andere gemeiner Leutte Kindere, welche keine Schuelen besuchen, sofern dieselben solche bestiembte Tagesstunden darczu in die Kirchen kommen, mit gemainet sein, damit dieselben auch christlichen aufferzogen sowohl auch sunsten mit tugentlicher Vnterweisung nuczlich gefuhret, angeleitet und fortgepflanzet werden mugen.
VI.
Aus dem Ansstellungsvertrag des Diacons Sigismundus Schwartz, welcher am 1. Mai 1603 laut Vertrages mit der Stadtgemeinde Schlaggenwald angestellt wurde, lautet der Absatz über den Schuldienst:
Zum achten sollen beede Herrn Diaconi, obschon nicht täglich, doch so offters ihre Gelegenheit geben vnd möglich sein kan, die Schulen visitirn, auch die Schuler waß sie lernen examiniren vnd, do sie etwas Widerwertigs vnd Nachtheiligs befinden vnd vermerken, vnß oder dem Herrn Inspectorio anmelden, damit es abgestellt werde, innsonderheit aber bei dem Herrn Rectore vnnd sein Collegis anhalten, damit unter den Schuelknaben das exerictium latinae et graecae linguae, deßgleichen die Musica in figurali et chorali vnd sonsten fugliche Lectiones, auch andere richtige Ordnungen fortgetrieben werden, derowegen sie auch jährlich zwei Examina alß eins Georgi vnd deß ander Michaelis anstellen vnd halten sollen.
VII.
Abschied des Pfarherrn Dr. Samuel Fischer.
4. April 1590.
Alß vor einen erbarn vnnd weisen Radth der kaiserlichen freien Bergstadt Schlackenwaldt, sowol vor dem Ausschues der
Gemein daselbst der ehrwirdig vnd hochgelart Herr Samuel Fischer Theologiae Doctor seinen alhier gehabten Pfarrdienst resignirt und auffgekündigt in furgeben, das sein A. E. W. vff furgangene ordentliche Vocation der durchlauchtigen vnd hochgebornen Fursten vnd Herrn Herrn Friderich Wilhelm vnd Johan Casimir Geuettern, Herzogen zu Sachsen, Landtgraffen in Duringen vnd Marggraffen zu Meissen die Supperintendents vff der Vniversitet Jena beziehen muß, vnd weil aber vermög der alhier aufgerichten Pfarrbestallung sein A. E. W. noch ein halb Jhar post resignationem zu dienen schuldig gewesen, vnd doch aber beider höchstgedachter Fursten vnd Herrn Intercessiones genießlich vnd wurcklich empfinden möchte, so ist sein A. E. W. dasselb halbjärig Nachdienen nachgelassen worden, das dieselben in Gottes Namen in der Osterwochen nach verrichten Predigten iren Abzug neben vordienter Besoldung nemen vnd haben sollen. Zu diesem ist sein A. E. W. für die kunftig gewartende Nuczbarkeit an Getraydt, Heu vnd allen andern Einkommen, wie das Namen haben mag, nichts außgeschlossen, sovieln er der Zeit nach pro rato temporis daran verdienet hette, durch gutliche söhnliche Vergleichung benantlichen einhundert Thaller, jeden Th. siebenzig Kreuczer gerechnet, zum Abczug versprochen vnd zugesagt worden, derowegen sich sein A. E. W. vorobligirt, den Samen zu Vorrichtung der Summersaath vermög des Inuentarii vff dem Boden zu Wiederbesehung der Pfarrfelder liegen zu lassen, auch sunsten die Pfarr in dem beschriebenen vnd inuentirten Haußgeredtlich, Viehe, Futterung vnd andern auch nach Besage des Inuentarii vberzugeben vnd abzudreten. Damit aber solche guetliche Vorgleichung endlich vnd standhafft nachgeseczt vnd vff keinerlei weiß wiederkommen werde, hat ein erbar Rath gemainer Stadt Insiegel deßgleichen obgedachter Herr Doctor sein Insiegel neben aigener Handtvnterzeichnus hierunter furgedrucket. Geschehen den 4. Apprillis Anno 1590.
Papier Siegel der Stadt Schlaggenwald und des Pastors; letzteres mit der Umschrift: Doctor Samuel Fischer. Der mit eigener Hand über dem Papier die Worte schrieb: Samuel Fischer Doctor. In tergo: Dimissio H. Samuel Fischers.
Přílohy VIII–XI: Seznam kandidátů na faráře a dopisy rady Horního Slavkova (Schlaggenwald)
Přílohy VIII–XI: Seznam farářů a dopisy rady Horního Slavkova (Schlaggenwald)
VIII.
Seznam farářů, kteří se přihlásili nebo byli navrženi na farní úřad ve Slavkově po odchodu pana doktora Samuela Fischera:
(Po Velikonocích 1590)
1. Mistr Maximilianus Henkelberger, farář ve Streittow, se přihlásil osobně ještě před odchodem pana doktora Fischera a poté se přihlásil i písemně;
2. Mistr Paulus Scheidlichius, farář v Obermaßfeldtu v hrabství Hennenbergk, se nechal přihlásit prostřednictvím pana doktora Johana Rubingera;
3. Mistr Abrahamus Rorarius, bývalý kazatel v Regensburgu a tamtéž zeť pana superintendenta doktora N. Milia, nyní v Jeně, se nechal přihlásit prostřednictvím pana doktora Samuela Fischera;
4. Mistr Laurentius Dobritius, farář v Arnstadtu, se přihlásil sám dopisem; prý má být učeným mužem;
5. Mistr Adamus Wenigel z Plauen, farář v Tandorffu, který se přihlásil písemně a byl doporučen panem mistrem Martinem Pfundeliem, velmi naléhavě se ucházel dopisy i prostřednictvím pana lékárníka;
6. Doktor N. Polandt, farář v Chebu, se rovněž nechal přihlásit ústně i písemně prostřednictvím jiných lidí; kdyby byl žádán, nic by neodmítl;
7. Mistr Paulus Laurentius, farář a superintendent v Oßnicz, byl rovněž navržen zdálky; je znamenitě učený a proslulý;
8. Mistr N. N. …*) farář, kterého nechal navrhnout pan doktor Christophorus Mollerus, bývalý superintendent a profesor v Jeně, prostřednictvím pana doktora Daniela Vstera (?), a velmi vřele jej doporučil jako znamenitě učeného;
9. Mistr Michael Musculus, farář na Schneebergu, se rovněž nechal přihlásit prostřednictvím Sebastiana Durbeka v Presnitz a horlivě se o místo ucházel;
10. Mistr Nicolaus Schneitlerus, farář ve Schlewicz, se rovněž přihlásil písemně a horlivě se o místo ucházel prostřednictvím pana lékárníka; má však být starý, byť jinak bohatý o několik tisíc zlatých;
---
*) Jméno chybí.
11. Mistr Georgius Nicelius z Annaberku se přihlásil osobně a hned se nabídl, že bude kázat, ale bylo mu odmítnuto;
12. Mistr Johannis Rundius, vyhnaný farář z Görekaw, se rovněž přihlásil písemně a poté se o místo dále ucházel dalšími dopisy a posly; byl také doporučen panem Mikulášem Schwarzbergerem z Prahy a Kašparem Mulczerem z Grauppen, ale byl odmítnut;
13. Mistr Georgius Sellneccerus byl svým otcem neočekávaně a nevyžádaně sem poslán; byl přijat jako Boží řízení a přednesl zkušební kázání;
14. Mistr Wolfgangus Stollbergerus, kazatel v kapli na Svaté Anně (Annaberg), byl navržen již dříve po odchodu pana Pfundtela, podruhé pak byl žádán po smrti zesnulého Johana Michela, ale tam ho nechtěli propustit a raději mu zlepšili plat; nyní byl potřetí rovněž navržen, ale dále se s ním nic nepodnikalo;
15. Mistr Martinus Kuthnerus, jenž byl 2½ roku farářem v Nabburgu a předtím v klášteře ve Wolterbachu, poté také ve Viechtachu, a tak celkem 17 let v kurfiřské Falci, kam byl v letech 72 a 73 povolán z Chebu, byl hojně využíván zesnulým falckrabětem kurfiřtem Ludewigem k záležitostem církevní rady, ale nyní byl vypuzen cvingliánskou církevní radou a kalvinisty; přihlásil ho také pan Vitus Mayer, nyní farář ve Schwarzachu u Nabburgu.
IX.
Dopis rady města Slavkova doktoru teologie Mikuláši Selneckerovi v Magdeburku ve věci doporučení faráře.
30. června 1590
Ctihodný, vážený a vysoce učený, velectěný pane doktore a přátelský milý pane švagre. Vedle přání a popřání veškerého žádoucího božího milostivého požehnání a dlouhotrvajícího blaženého blahobytu nemůžeme nadále ponechat bez odpovědi to, co jsme se v poslední době chystali panu doktorovi napsat, totiž následující vyjádření, jež jsme mu předtím přislíbili: že jsme se z panem učiněného návrhu, zejména v nynějších těžkých a povážlivých časech, nesmírně zaradovali a nechtěli bychom nic milejšího, než aby nám pan doktor, poněvadž nám jinak bylo na náš zdejší farní úřad navrženo dvanáct osob, sdělil také jméno tohoto proslulého muže, abychom se mohli podle toho rozhodnout; a poněvadž je to nadto velmi potřebné, neboť takové věci se – vedle vůle Všemohoucího Boha – musí projednávat s výborem, staršími a horníky této obce a nakonec i uzavřít: je tedy naše pilná a přátelská prosba, aby nám pan doktor laskavě a bez obtíží sdělil čisté jméno oné osoby a další příslušné okolnosti – kde a na kterých místech a jak dlouho byla dříve v podobných farních službách, zda je řádně a dobře znalá hlavních jazyků a vedle toho i naší zdejší řeči, dále odkud a v jaké době by musela a mohla být sem odvezena; dále, poněvadž při naší zdejší faře je k dispozici jistý počet dobytka spolu se zahradou, poli a loukami ležícími pohromadě, k čemuž náleží také robotní služby a platy některých vesničanů, zda by taková osoba i její manželka měly zájem a chuť starat se o toto hospodářství a hospodářské budovy, a zda by obě byly vůči každému přátelské, nikoli povýšené, nesvárlivé ani hašteřivé, a zda by u nás mohly vydržet a zůstat po delší léta (jak to učinilo jen několik předchozích); poté se my sami s výše zmíněným výborem, horníky a staršími dohodneme a panu doktorovi nakonec napíšeme a sdělíme konečné mínění, v důvěryplném přesvědčení, že nám pan doktor toto přání nebude mít za zlé ani ho nebude vykládat ve zlém, nýbrž se i nadále přátelsky projeví a zůstane i do budoucna příznivým podporovatelem zdejší církve, školy a obce; to jsme kdykoli podle svých možností ochotni a rádi službou splatit. Tímto poroučíme pana doktora spolu se všemi jeho blízkými věrně boží ochraně a zachování. Dáno 30. června léta 1590.
Purkmistr a rada císařského svobodného horního města Slavkova (Schlackenwaldt).
Adresa: Ctihodnému, váženému a vysoce učenému panu Mikuláši Selneckerovi atd., doktoru teologie, nyní v Magdeburku, atd., našemu velectěnému pánu a přátelskému milému švagrovi.
X.
Koncept dopisu rady doktoru teologie Johannu Streittbergerovi v Kulmbachu a doktoru teologie Aureliovi Streittbergerovi v Hofu ve věci doporučení faráře Wendelina Heinricha Heubela.
11. ledna 1593
Ctihodní, vážení a vysoce učení, zvláště přízniví páni a dobří přátelé, vedle nabídnutí naší vždy ochotné a připravené služby přejeme pánům od Boha Všemohoucího milostiplný a jinak blažený a radostný nový rok. Podle nedávno panem zaslaných přímluvných listů, abychom rovněž ctihodného, váženého a dobře učeného pana mistra Guendelina Heinricha Heubelia, nyní faráře ve Fischbachu ve Francích, povolali k naší zde uprázdněné a volné farní službě, protože je díky Boží milosti pro tuto kazatelnu a farní úřad dostatečně kvalifikován svým vzděláním i počestným životem a je vzdělán v čisté, neporušené nauce božího slova, jak ji učil vysoce osvícený muž boží pan doktor Martin Luther a jak je obsažena v pravém Augsburském vyznání, a to i v dobrých uměních a jazycích, a rovněž se po řadu let chvályhodně a užitečně zdržoval ve svaté službě slova, je dobře výmluvný a rozhodný, a tak od Boha obdařen zvláštními dary potřebnými k vykonávání tohoto vysokého úřadu, k čemuž by se bezpochyby v učení i životě, i vůči nám všem a každému zvlášť, choval tak, jak náleží, takže bychom my i všichni ostatní s ním byli spokojeni a měli v něm i stálého faráře – přede všemi ostatními jsme jej rádi zvolili, povolali a přijali; naopak nemůžeme nechat bez odpovědi to, že jsme sice na takových změnách, kdy se od nás v posledních letech zdejší faráři*) opět odvrátili, (bez chlouby) nevinni, neboť jim vědomě nebyla z naší strany ani ze strany našich lidí učiněna žádná bezpráví ani nepřátelství, a rovněž nemuseli při svém platu a příjmu se svými rodinami (Bohu díky a chvála) trpět nedostatkem; poněvadž ale usilovali o vyšší a jinak domnělé či doufané lepší příležitosti, museli svou rezignaci a odchod poručit věčnému, vše řídícímu Bohu, což se také stalo se slušností, a nechme to na odpovědnosti každého jednotlivce; dále jsme tedy s velkou radostí vyslechli výše zmíněný návrh pánů a nejinak než tak, že jej míní zcela věrně k rozmnožení cti Boží a šíření jeho svatého slova a ke spáse, blahu a spasení zdejší křesťanské obce, za což pánům za tak křesťansky milující a dobrosrdečnou péči co nejpilněji a nejpřátelštěji děkujeme a chceme to kdykoli podle možností nezapomenutelně splatit. Poněvadž je však takový muž, který je v učení pravého, čistého a jedině spasitelného slova Božího podle prorockých a apoštolských písem, jak je sepsáno v Augsburském vyznání, a rovněž při udílení a vysluhování svatých vznešených svátostí, jak je ustanovil sám Kristus, náležitě zdatný, a k tomu dobře zakotven v hlavních jazycích, a jehož život a chování není pohoršlivé, nýbrž jinak přátelské a mírumilovné mysli – zde a v této nebezpečné době, kdy okolo zuří papeženci, jezuité a kalvinisté a snaží se vetřít a rozvinout své falešné záměry, na tomto místě velmi potřebný, proto je nanejvýš zapotřebí pilné stráže, pozornosti a opatrnosti: pročež bychom to vše ve jménu Božím rádi viděli, aby zmíněný pan mistr Quendelinus Heinericus Heubelius, bude-li mu to libo, sem přijel co nejdříve a nechal se v našem kostele vyslechnout s kázáním. Bude-li se pak líbit nám i celé obci, jakož i věrný milý Bůh ve svůj čas na modlitby zbožných křesťanů sám opatří svou vinici a církev, tedy se na tom může naplnit také otcovská vůle věčného Boha, což pánové panu Heubeliovi jistě dobře dovedou předložit; a jinak poroučíme pány tímto milosti Boží k zachování v dlouhotrvajícím zdraví a všem dobrém blahobytu. Dáno 11. ledna léta 1593.
---
*) Na okraji jména farářů: Pfunttel, Fischer, Sellnecker.
K tomu je přiložen lístek: „Ctihodným, váženým a vysoce učeným pánům doktorům Johannu Streittbergerovi, superintendentu v Kulmbachu, a Aureliovi Streittbergerovi, superintendentu města Hof, našim zvláště příznivým pánům a dobrým přátelům."
XI.
Odmítavá odpověď rady Horního Slavkova Wendelinu Heinrichu Heubelovi, jenž byl navržen na místo faráře.
22. ledna 1593
Naši přátelskou službu napřed: Ctihodný, vážený a dobře učený pane faráři, zvláště dobrý příteli. Ačkoli jsme před několika dny dopisem ctihodným, váženým a vysoce učeným pánům doktorům teologie, panu Johannu Streittbergerovi, superintendentu v Kulmbachu, a panu Aureliu Streittbergerovi, superintendentu města Hof, na základě obdržených doporučujících listů ponechali na Vaší Ctihodnosti a Vážnosti, zda by se Vám líbilo přijet sem na zkušební kázání, nemůžeme nyní dále zamlčet, že nám zcela nečekaně nastaly důležité a závažné důvody, pro něž musíme obsazení zdejší farní služby nyní ještě odložit; proto ať se pan farář nevydává sem zbytečně a neplýtvá zkušebními kázáními, cestou ani náklady, a přijměte prosím naše přátelské poděkování za projevenou ochotu, což bude v každém dobrém uznáno a při jiné, lepší příležitosti odslouženo. Vedle toho poroučíme pana faráře boží ochraně a požehnání. Dáno 22. ledna léta 1593.
Purkmistr a rada.
Ctihodnému, váženému a dobře učenému panu mistru Guendelinu Heinricu Heubeliovi, faráři ve Fischbachu, našemu dobrému příteli.
PRAHA, 16. dubna 1894.
Dr. Ad. Horčička.
Zobrazit původní německý text
Beilagen VIII—XI: Vorczeichnuss der Pfarrherren und Briefe des Rathes von Schlaggenwald
VIII.
Vorczeichnuss der Pfarrherren, so sich zum Pfarrambte zu Schlackenwaldt nach Abczuge Herrn Doctoris Samuelis Fischers angegeben, vnd furgeschlagen worden:
(Nach Ostern 1590).
1. Magister Maximilianus Henkelberger, Pfarrherr zu Streittow, sich selbst angegeben personlich vor des H. D(octors) Fischers Abczuge vnd darnach auch geschrieben;
2. Magister Paulus Scheidlichius, Pfarrherr zu Obermaßfeldt in der Grafschaft Hennenbergk, durch Herrn Doc. Johan Rubingern sich angeben lassen;
3. Magister Abrahamus Rorarius, gewesener Prediger zu Regenspurgk vnd doselbst auch des Herrn Superintendentens Doctoris N. Milii Eidtman, iczte zu Jehna, sich durch Herrn D. Samuel Fischern angeben lassen;
4. Magister Laurentius Dobritius, Pfarrherr zu Arnstadt, sich selbst in Schriften angeben, soll ein gelarter Man sein;
5. Magister Adamus Wenigel von Plauen, Pfarrherr zu Tandorff, so sich schriftlich angeben vnd durch H. Mag. Martinum Pfundelium commendirt, hat heftig angehalten durch Schreiben vnd auch Herrn Apotekern;
6. Doc. N. Polandt, Pfarrherr zu Eger, sich auch durch ander Leute mundtlich vnd schriftlich angeben lassen, wen er begehrt wurde nichts abzuschlagen;
7. Magister Paulus Laurentius, Pfarrherr vnd Superintendens zu Oßnicz, auch von ferne angetragen worden vnd trefflich gelert, berumbt;
8. Magister N. N. . . .*) Pfarrherr, welchen Herr D. Christophorus Mollerus, gewesener Superintendens vnd Professor zu Jehna durch Herrn Doctoren Danielen Vster (?) furschlagen lassen, vnd hochlichen als treftlich gelert commendirt;
9. Magister Michael Musculus, Pfarrherr vffm Schnebergk, hat sich auch durch durch (sic!) Sebastian Durbeken vff der Presnicz angeben vnd embsig anhalten lassen;
10. Magister Nicolaus Schneitlerus, Pfarrherr zu Schlewicz, hat sich auch schriftlich angeben vnd durch Herrn Apothecarum embsig sollicitiren lassen; sol aber alt vnd sunst etlich thausendt Gulden reich sein;
---
*) Der Name fehlt.
11. Magister Georgius Nicelius vom Annaberge hat sich personlich angeben vnd auch alßbaldt zu predigen erbothen, aber ihme abgedankt;
12. Magister Johannis Rundius, vertriebener Pfarrherr von Görekaw, hat sich selbst auch schriftlich angegeben vnd nochmals auch durch mehr Schreiben vnd Bothen anhalten lassen, vnd ist auch von H. Nicklassen Schwarzbergern von Prag vnd Caspar Mulczern von Grauppen commendirt, aber abgedankt;
13. Magister Georgius Sellneccerus, von seinem Herrn Vatern vnversehens vnd vnbegert anhero gesandt, auch also als Schickung Gottes gewunscht, empfangen vnd Probpredigt gethan;
14. Magister Wolfgangus Stollbergerus, Prediger in der Capellen vff sanct Annaberge, ist vorhin nach Herrn Pfundtels Abczuge furgeschlagen, item zum andern nach Absterben Johan Michels seligen begehrt, aber man ihne doselbst nicht fortlassen wollen vnd ehe sein Besoldung gebessert; ist iczt zum dritten auch wohl furgeschlagen, aber ihm weitter nichts angesonnen worden;
15. Magister Martinus Kuthnerus, so in 2½ Jahr zu Naburgk vnd zuuorn zu Wolterbach im Closter, dan auch zu Vichtach vnd alßo in 17 Jahr in der churf. Pfalcz, do er zuuorn Ao. 72 vnd 73 von Eger auß doselbst hin vocirt worden, Pfarrherr gewesen vnd von Weilandt Pfalczgraffen Ludewig Churf. gahr viehl zu Kirchenradthsachen gebraucht, aber iczt von den Zwinglischen Kirchenradth vnd Caluinisten vertrieben worden; ist durch Herrn Vitum Mayer, iczt Pfarrherr zu Schwarczach bey Naburgk, auch angegeben.
IX.
Brief des Rathes der Stadt Schlaggenwald an Th. Dr. Nikolaus Selnecker in Magdeburg wegen Anempfehlung eines Pfarrherrn.
30. Juni 1590.
Ehrwirdiger achbar vnd hochgelarter, großgunstiger Herr Doctor vnd freundtlicher lieber Herr Schwager. Neben Wunschung vnd Vergönnung alles selbst begehrenden gottlichen miltreichen Segens vnd langwirigen gluckseligen Wohlgehns: Mugen wir auff jungst des Herrn Beschehen zu schreiben vnd vnser entkegen erbottene nachfolgende Erklerung nuhmehro vnbeandtwort nicht lassen, das wier des Herrn gethanen Furschlags, sonderlich bei
iczt furstendigen schwehren vnd schwinden Leufften höchlichen erfreuet, wollten auch nichts liebers, dan weil vns sunsten in zwölf Personen zu vnserm Pfarrambte alhie angetragen seindt, das der Herr auch dieses berumbten Mannes Nahmen geöffnet hette, damit wier vnser nachrichtige Gelegenheit resoluiren könnten; derhalben vnd wan aber dieses nochmals gar notturftig sein will, sintemal solche Sachen negst dem Willen des Almechtigen Gottes mit dem Ausschuß, auch Eltisten vnd Knapschaft dieser Commun gehandelt vnd endlich auch geschlossen werden mussen: So ist hiemit vnser vleissig vnd freundlich Bitten, der Herr wolle vns derselben Person lauttern Nahmen vnd sunsten zustendige Gelegenheit, wo an welchen Orten vnd wie lang sie vorhin in dergleichen Pfarrdinsten gewesen, auch ob si in den Haubtsprachen richtig wohlgelert erfahren vnd doneben auch vnserer Sprachen alhi gemeß zu vernembon, deßgleichen von wannen vnd zu welcher Zeit er anhero abgeholt werden muste vnd könte; item weil auch bei diesem vnsern Pfarrhoffe ein Anzahle Viehes sambt Garten, Eckern vnd Wiesen nacheinander gelegen verhanden, darzu dan auch etlicher Dorfleutte Frohndinste vnd Zinsungen gehörig, ob auch solche Person vnd derselben Hausfrau zu dehren Haushaltung vnd Ackergebäuden gemeint vnd Lust haben, sunsten auch beide kegen menniglich freundtlich vnd nicht hoffertig noch vnfriedtsamb noch zenkisch sein vnd auff lenger Jahre (als eczliche vorige gethan) bei vns ausstehen vnd verbleiben möchten, gunstig vnd vnbeschwerdt verstendigen: dorauff wier vns hernach mit obermeltem Ausschuß, Knapschaft vnd Eltisten vereinigen vnd dem Herrn endlich bestendige Meinung hinwieder auch zuschreiben vnd wissend machen wollen tröstlicher Zuversicht, der Herr werde vns dessen Begehrens nicht verdenken noch verargen, sondern sich nochmals freundwillig erweisen vnd also auch noch furderhin der Kirchen, Schuelen vnd Gemeinde alhie gunstiger Furderer sein vnd bleiben; das seindt wier jederzeitten nach Vermugen dinstlich zu verschulden willigs vnd freundlichs Erbittens. Hiemitt auch den Herrn sambt allen den Seinigen gottlichem Schirm vnd Erhaltung treulich befohlen. Datum den 30. Junii Ao. 1590.
Burgermeister vnd Radth der kaiserlichen freien
Berkstadt Schlackenwaldt.
Intergo: Dem ehrwirdigen achbarn vnd hochgelarten Herrn Nicolao Selneccero u., Theologiae Doctori, iczt zu Magdeburk, u. vnserm großgunstigen Herrn vnd freundlichen lieben Schwagern.
X.
Concept zu einem Briefe des Rathes an Th. Dr. Johann Streittberger in Kulmbach und Th. Dr. Aurelius Streittberger in Hof wegen Anempfehlung des Pfarrherrn Wendelin Heinrich Heubel.
11. Januar 1593.
Ehrwürdige, achbare vnd hochgelarte, besonders gunstige Herren vnd guthe Freunde, neben Entbietung vnser jederzeitten vermugenden vnd willigen Dienste wunschen wir den Herren von Gott dem Allmechtigem ein gnadenreiches auch sunsten gluckseligs vnd freudenreiches neues Jahr. Demnach vff der Herren jungst vbersandte Intercessionschriften, das wir den auch ehrwirdigen, achbarn vnd wohlgelarten Herrn Magistrum Guendelinum Heinricum Heubelium, iczt Pfarrherrn zu Fischbach in Francken, zu dehme alhi verledigtem vnd vacirendem Pfarrdienste, sintenach derselbe zu dieser Praedicatur vnd Pfarrambte der Erudition vnd erbarn Wandels halben durch Gottes Genade genugsamb qualificirt vnd in der rheinen vnverfelschten Lehre gottlichs Worts, so der hocherleuchte Gottesman H. D. M. Lutherus gelehrt vnd in der wahren Augsburgischen Confession begrieffen, sowohl gutten Kunsten vnd Sprachen instituirt vnd auch mehr etliche Jhare lang in sacrosancto ministerio verbi rhumblich vnd nuczlich sich auffgehalten, wohl beredt vnd bestimmet, also von Gott mit besondern Gaben, so zu Verrichtung dessen hohen Ambts nothwendig, begnadet, dorczu sich ohne Zweiffel in Lehr vnd Leben auch gegen vns sambt vnd sonders aller schuldigen Gebuhr dehrmassen erczeigen wurde, domit wir vnd menniglich mit ihme zufrieden sein vnd an ihme auch einen beharrlichen Pfarrherrn haben wurden, vor anderm gunstiglich komben lassen, vociren vnd auffnemben mochten vnd wollten; hinwider vnbeanthwortet nicht lassen konnen, das wir zwar an solchen Mutationibus, do sich nhun etzliche in kurtzen Jahren alhi gewesene Pastores*) wiederumb von hinnen abgewandt, (ohne Rhuemens) nicht schuldig, dan wissentlich ihnen einige Vnbilligkeit oder Vnfreundtlichkeit von vns vnd den vnserigen nicht begegnet vnd si auch bei ihrer Besoldung vnd Einkomben mit den ihrigen (Gott Lob vnd Dank) kein Mangel leiden durfen; weiln si aber höhern vnd sunst vermeinten oder hoffenden bessern Gelegenheitten nachgestrebt, Resignationes vnd dieselbe ihre Abschiede
---
*) Am Rande die Namen der Pastoren: Pfunttel, Fischer, Sellnecker.
dem ewigen allwaltigen Gotte befehlen mussen, auch mit Glimpf geschehen lassen vnd es ein jeden in sein Veranthworttung stellen: Demnach ferner der Herren oben gemelten Furschlag gar gern vernomben haben vnd auch anders nicht dan, das si es zu Befurderung der Ehre Gottes, auch Fortpflantzung seines heiligen Worts vnd dan der christlichen Commun alhi zu Heil, Wolfarten vnd Seligkeitten gantz treulich meinen verstehen, darumben wir das den Herren vor solche christliebende vnd guthertzige Fuhrsorge auch zum vleissigsten vnd freundtlichsten Dank sagen vnd das auch in muglichen zu verschulden jederzeitten vnvergessen sein wollen. Wan aber ein solcher Man, dehro in der Lahre des wahren rheinen vnd allein seligmachenden Wort Gottes nach den prophetischen vnd apostolischen Schriften, alßo in der Augsburgischen Confeßion verfaßt, dann auch mit Haltung, Reichung vnd Austheilung der heiligen hochwürdigen Sacramenten, wi si von Christo selbst eingesetzt, richtig dorneben in den Haubtsprachen wohl fundirt, auch seines Lebens vnd Wandels nicht ergerlich vnd sunsten freundtlichen vnd friedtlibenden Gemuthes sei, dieses Orts vnd zu dehren gefehrlichen Zeit, do vmbher die Papisten, Jesuitten, Caluanisten trefflich wuetten vnd sich einczumischen vnd ihre falsche Furgeben auffzudrehen befleissigen, wohl bedurfig derhalben auch vleissiger Wache, Auffachtung vnd Fursehens höchst von nöthen: So wollen wir dehme allen nach im Namen Gottes auch gerne sehen, das ermelter Herr Magister Quendelinus Heinericus Heubelius, so es ihme geliebet, vffs ehist als muglich alhie ankommen vnd sich mit einer Predigt in vnser Kirchen hören lassen möchte. Wird er alßdan vns vnd der gantzen Commun gefallen, wi auch der getreue libe Gott zu seiner Zeit vff frommer Christen Gebethe seinen Weinberg vnd Kirche selbst bestellt, so mag dorauff sein des ewigen Gottes väterlicher Willen auch geschehen, welche nun die Herren ihme Herrn Heubelio anzufuegen wohl wissen werden; vnd sunst die Herren himitte auch den Gnaden Gottes zu Bewahrung bei langwiriger Gesundtheit vnd allen guthen Wohlfarten befehlen. Datum den 11ten Januarii Ao. 1593.
Daselbst liegt ein Zettel bei: „Den ehrwirdigen achtbarn vnd hochgelarten Herren Doctoribus Johanni Streittbergern, Superattendenten zu Chulmbach, vnd Aurelio Streittbergern, Superattendenten der Stadt Hoff, vnsern besonders gunstigen Herren vnd guthen Freunden.
XI.
Absage des Rathes von Schlaggenwald an Wendelin Heinrich Heubel, der für die Pfarrherrnstelle vorgeschlagen war.
22. Januar 1593.
Vnser freundtlich Dienst zuuorn: Ehrwirdiger, achbar vnd wohlgelarter Herr Pfarrherr, besonders gutter Freundt. Obwohl wir vor etlichen Tagen durch Schreiben an die auch ehrwirdige achbare vnd hochgelarte Herren Doctores Theologiae alß Herrn Johannem Streittbergern, Superattendenten zu Chulmbach vnd Herrn Aurelium Streittbergern, Superattendenten der Stadt Hoff, vff empfangene Commendationschriften Euere Ehrw. vnd A., sofern es denselben geliebte, zu einer Probpredigt anhero zu komben heimbgestellt, so konnen wir doch hiemit ferner nicht verhalten, das vns wichtig erhebliche Vrsachen gar vnversehens furgefallen, darumben wir mit Bestellung vnsers Pfarrdienstes alhi nunmehro noch innenhalten mussen; derwegen der Herr also vergeblichen sich anhero zu begeben vnd aldo Probpredigten zu thun sambt Rheisen vnd Vnkosten ersparen wole, vnd vns sunst der erbothenen Gutwilligkeit freundtlich bedanken thun, soll in allem guthem erkandt vnd muglichen anderer Zeit besserer Gelegenheit nach verschuldet werden. Doneben den Herrn gottlichem Schirm vnd Segen befohlen. Datum den 22sten Januarii Ao. d. 1593.
Burgermeister vnd Rhadt.
Dem Ehrwürdigen achbarn vnd wohlgelarten Herrn M. Guendelino Heinrico Heubelio, Pfarrherrn zu Fischbach, vnserm guthen Freunde.
PRAG, am 16. April 1894.
Dr. Ad. Horčička.
Školní zprávy I. – Stav sboru a rozdělení předmětů (1893/94)
Školní zprávy. I. Stav učitelského sboru a rozdělení vyučovacích předmětů
II.
Školní zprávy.
I. Stav učitelského sboru a rozdělení vyučovacích předmětů.
a) Změny ve sboru.
Ze sboru vystoupili:
1. Prozatímní gymnaziální učitel Alois Zoller.
2. a 3. Suplenti Dr. Heinrich Löwner a Georg Buchner, poté co byli jmenováni skutečnými gymnaziálními učiteli na státních gymnáziích v Žatci, resp. v Hostinném a v České Lípě.
4. Učitel tělocviku Georg Jonietz.
Do sboru nastoupili:
1. Profesor Karl Kaplan ze státního gymnázia v Hostinném a
2. gymnaziální učitel Nikolaus Komma ze státního gymnázia v Lanškrouně.
Dosavadní suplenti Wilhelm Lubich, Karl Richter a Adolf Fischer byli na základě výnosu vysoké c. k. zemské školní rady z 5. října 1893, č. 26.435, opět povoláni do služby, stejně jako dosavadní učitelé nepovinných předmětů: profesoři Josef Guckler pro těsnopis, Josef Strohschneider pro zpěv a krasopis, Josef Wiethe pro krasopis, a profesor 1. německé c. k. státní reálky Josef Kirschner pro kreslení od ruky na základě výnosu vysoké c. k. zemské školní rady z 28. října 1893, č. 24.667; výuka tělocviku byla znovu svěřena učiteli tělocviku Franzi Hopfnerovi a nově učiteli měšťanské školy Hugovi Ullmannovi (výnos vysoké c. k. zemské školní rady z 2. ledna 1894, č. 34.787).
b) Na dovolené byli:
Ze zdravotních důvodů: ředitel Dr. Walter 17.–22. září; profesoři: Knothe 9. listopadu odpoledne a 2.–5. ledna, Schierz 9. dubna, Dr. Toischer 27.–30. listopadu, Wiethe 16. listopadu,
Kaplan 20.–29. listopadu a 30. listopadu odpoledne až do 22. prosince; rabíni Dr. Tauber 16. listopadu dopoledne, 18. prosince a 8. února, a Stark 14. března; z jiných důvodů: profesoři Strohschneider 20. března a Dr. Horčička 13. října odpoledne, 14. dopoledne, 16. a 17. října; rabín Dr. Tauber 15. února odpoledne.
c) Stav na konci školního roku.
Jméno: | Vyučoval: | Týdenních hodin:
1 | Phil. Dr. Jos. Walter, ředitel, nositel zlaté medaile za umění a vědu, spoluvedoucí oddělení pro pořádání prakticko-pedagogických cvičení univerzitního semináře | Gr. VI. | 5.
Profesoři:
2 | Josef Guckler, VIII. hodnostní třída, správce přírodovědné sbírky, člen c. k. zkušební komise pro učitelství těsnopisu na středních školách | Nat. I. a a b, II. a a b; III. a, VI. a a b; M. I. a a b; Sten. I. II. | 20+4.
3 | Prokop Knothe, VIII. hodnostní třída, správce fyzikální sbírky, asistent oddělení pro pořádání prakticko-pedagogických seminárních cvičení. Třídní VII. | M. III. b, V., VII., VIII. b. Phys. IV., VIII. a | 18.
4 | Jos. Strohschneider, VIII. hodnostní třída, správce učitelské knihovny a sbírky hudebnin, třídní VIII. a | Gr. IV., D. V., VI. a, VII., VII. a; zpěv; krasopis I. b, II. a | 16+7.
5 | Josef Deil, VIII. hodnostní třída, správce zeměpisné sbírky a nástěnných obrazů, třídní IV. | H. I. a, III. b, IV., VII. VIII. a a b. | 19.
6 | Franz Schierz | katolické náboženství I.–VIII. a exhorta. | 16+2.
7 | Phil. Dr. Wendelin Toischer, správce žákovské knihovny, asistent oddělení pro pořádání prakticko-pedagogických seminárních cvičení. Třídní VI. b | L. III. b; D. III. b, VI. b, VIII. b. | 15.
8 | Anton Strobl, třídní III. b | L. VIII. a, Gr. III. b, H. II. a a b | 18.
9 | Phil. Dr. Adalbert Horčička | G. I b, H. III. a, V, VI. a a b. | 17.
10 | Raimund Walter | M. III. a, VI. a a b, VIII. a, Phys. VII. a VIII. b | 17.
11 | Karl Krispin, třídní II. a | L. II. a, Gr. VIII. b, D II. a. | 17.
12 | Josef Wiethe, třídní V. | L. III. a a V., Gr. VIII. a, krasopis I. a, II. b. | 17—3.
Jméno: | Vyučoval: | Týdenních hodin:
13 | Karl Kaplan, třídní III. a | Gr. III. a. VI. b a VII.; D. IV. | 17.
14 | Edmund Löffler, třídní VI. a | L. VI. a a b; propedeutika VII., VIII. a a b. | 18.
15 | Franz Matoušek, třídní VIII. b | L. VIII. b; Gr. V.; B. III.—VIII. | 18.
16 | Nikolaus Komma, třídní I. a | L. I. a a VII.; D. I. a. | 17.
| Suplenti a vedlejší učitelé: | |
17 | Wilhelm Lubich | M. II. a a b, IV.; Nat. III. b a V.; B. I. a, II. a a b. | 19.
18 | Karl Richter, třídní I. b | L. I. b; D. I. b, III. b; B. I. b. | 17.
19 | Adolf Fischer, třídní II. b | L. II. b a IV.; D. II. b | 18.
20 | Karl Eckardt, evangelický učitel náboženství (I.) | evangelické náboženství A. C. | 6.
21 | W. Hrozný, reformovaný farář a katecheta v Lysé | evangelické náboženství H. C. | 2.
22 | Phil. Dr. Moriz Tauber, náměstek vrchního rabína a kazatel | izraelské náboženství V.—VIII. | 8.
23 | Moses Stark, rabín | izraelské náboženství I.—IV. | 8.
24 | Josef Kirschner, profesor 1. německé c. k. státní reálky | kreslení I.—VIII. | 4.
25 | Hugo Ullmann, učitel měšťanské školy | tělocvik I.—III. | 6.
26 | Franz Hopfner, učitel tělocviku | tělocvik IV.—VIII. | 4.
Zobrazit původní německý text
Schulnachrichten. I. Personalstand des Lehrkörpers und Lehrfächervertheilung
II.
Schulnachrichten.
I. Personalstand des Lehrkörpers und Lehrfächervertheilung.
a) Bewegung im Lehrkörper.
Es schieden aus:
1. Der provisorische Gymn.-Lehrer Alois Zoller.
2. u. 3. Die Supplenten Dr. Heinrich Löwner und Georg Buchner, infolge ihrer Ernennung zu wirklichen Gymnasiallehrern an den Staatsgymnasien in Saaz, bez. in Arnau und Böhm.-Leipa.
4. Der Turnlehrer Georg Jonietz.
Es traten ein:
1. Der Professor Karl Kaplan vom Staatsgymnasium in Arnau und
2. der Gymnasiallehrer Nikolaus Komma vom Staatsgymnasium in Landskron.
Die bisherigen Supplenten Wilhelm Lubich, Karl Richter und Adolf Fischer kamen infolge des h. k. k. L.-Sch.-R.-Erl. vom 5. Octob. 1893, Z. 26.435 wieder in Verwendung, ebenso die bisherigen Lehrer der Freifächer: die Professoren Josef Guckler für Stenographie, Josef Strohschneider für Gesang und Kalligraphie, Josef Wiethe für Kalligraphie, der Professor an der 1. deutschen Staats-Oberrealschule Josef Kirschner für das Freihandzeichnen auf Grund des h. k. k. L.-Sch.-R.-Erl. vom 28. Oct. 1893, Z. 24.667, während der Turnunterricht dem Turnlehrer Franz Hopfner wieder und dem Bürgerschullehrer Hugo Ullmann neu übergeben wurde (h. k. k. L.-Sch.-R.-Erl. vom 2. Jäner 1894, Z. 34.787).
b) Beurlaubt waren:
Wegen Krankheit: Der Director Dr. Walter 17.—22. Sptmbr.; die Professoren: Knothe 9. November Nachm. und 2—5. Junuar, Schierz 9. April, Dr. Toischer 27.—30. November, Wiethe 16. November,
Kaplan 20.—29. Nov. und 30. November Nachm. bis 22. December; die Rabbiner Dr. Tauber 16. November Vorm., 18. December u. 8. Feber, und Stark 14. März; aus anderen Ursachen: die Professoren Strohschneider 20. März und Dr. Horčička 13. October Nachm., 14. Vorm., 16. und 17. October; der Rabbiner Dr. Tauber 15. Feber Nachm.
c) Stand am Schlusse des Schuljahres.
Name: | Lehrte: | Wöch. Stunden:
1 | Phil. Dr. Jos. Walter, Director, Besitzer der goldenen Medaille für Kunst und Wissenschaft, Mitvorstand der Abtheilung zur Abhaltung der praktisch-pädagogischen Übungen des Universitätsseminars | Gr. VI. | 5.
Die Professoren:
2 | Josef Guckler, VIII. Rangclasse, Verwalter der naturgeschichtl. Sammlung, Mitglied der k. k. Prüfungscommission für das Lehramt der Stenographie an Mittelschulen | Nat. I. a u. b, II.a u. b; III.a, VI.a u. b; M. I. a u. b; Sten. I. II. | 20+4.
3 | Prokop Knothe, VIII. Rangclasse, Verwalter d. physikal. Sammlung, Assistent der Abtheilung zur Abhaltung der praktisch-pädagogischen Seminarübungen. Ord. VII. | M. III.b., V., VII., VIII.b. Phys. IV., VIII.a | 18.
4 | Jos. Strohschneider, VIII. Rangclasse, Verwalter der Lehrerbibliothek und der Musikaliensammlung, Ord. VIII.a | Gr. IV., D. V., VI.a, VII., VII.a; Gesang; Kalligr. I.b, II.a | 16+7.
5 | Josef Deil, VIII. Rangclasse, Verwalter der geographischen Sammlung und der Gangbilder, Ord. IV. | H. I.a, III.b, IV., VII. VIII.a u. b. | 19.
6 | Franz Schierz | Kath. Rel. I—VIII. und Exhorte. | 16+2.
7 | Phil. Dr. Wendelin Toischer, Verwalter der Schülerbibl., Assistent der Abtheilung zur Abhaltung der praktisch-pädagischen Seminarübungen. Ord. VI.b | L. III.b; D. III.b, VI.b, VIII.b. | 15.
8 | Anton Strobl, Ord. III.b | L. VIII.a, Gr. III.b, H. II.a u. b | 18.
9 | Phil. Dr. Adalbert Horčička | G. Ib, H. III.a, V, VI.a und b. | 17.
10 | Raimund Walter | M. III.a, VI.a und b, VIII.a, Phys. VII. u. VIII.b | 17.
11 | Karl Krispin, Ord. II.a | L. II.a, Gr. VIII.b, D II.a. | 17.
12 | Josef Wiethe, Ord. V. | L. III.a u. V., Gr. VIII.a, Kall. I.a, II.b. | 17—3.
| Name: | Lehrte: | Wöch. Stunden:
13 | Karl Kaplan, Ord. III.a | Gr. III.a. VI.b u. VII.; D. IV. | 17.
14 | Edmund Löffler, Ord. VI.a | L. VI.a u. b; Prop. VII., VIII.a u. b. | 18.
15 | Franz Matoušek, Ord. VIII.b | L. VIII.b; Gr. V.; B. III.—VIII. | 18.
16 | Nikolaus Komma, Ord. I.a | L. I.a und VII.; D. I.a. | 17.
| Die Supplenten und Nebenlehrer: | |
17 | Wilhelm Lubich | M. II.a u. b, IV.; Nat. III.b und V.; B. I.a, II. a u. b. | 19.
18 | Karl Richter, Ord. I.b | L. I.b; D. I.b, III.b; B. I.b. | 17.
19 | Adolf Fischer, Ord. II.b | L. II.b u. IV.; D. II.b | 18.
20 | Karl Eckardt, I. evangel. Religionslehrer | Evangel. Relig. A. C | 6.
21 | W. Hrozný, reform. Pfarrer und Katechet in Lissa | Evangel. Relig. H. C. | 2.
22 | Phil. Dr. Moriz Tauber, Oberrabbiner-Stellvertreter und Prediger | Israel. Rel. V.—VIII. | 8.
23 | Moses Stark, Rabbiner | Israel. Rel. I.—IV. | 8.
24 | Josef Kirschner, Prof. an der I. deutschen Staatsoberrealschule | Zeichnen I.—VIII. | 4.
25 | Hugo Ullmann, Bürgerschullehrer | Turnen I.— III. | 6.
26 | Franz Hopfner, Turnlehrer | Turnen IV.—VIII. | 4.
Učební osnova podle tříd a soukromá četba
II. Učební osnova podle postupných tříd a soukromá četba
II. Učební osnova podle postupných tříd.
V celém gymnáziu důsledně podle učebního plánu.
V latinském a řeckém jazyce byla absolvována tato četba:
Latina:
III. třída.
Cornelius Nepos: Miltiades, Themistokles, Aristides, Pausanias, Kimon, Thrasybulus, Epameinondas, Pelopidas, Agesilaus, Hannibal, Atticus.
IV. třída.
C. J. Caes. comm. de bello gallico I. IV. V. 12—14; VI.
Ovidius: Metam. I. 89—162; Fast. II. 83—118.
V. třída.
Livius: I., XXI. (výběr.)
Ovidius: Metam. I. 244—312; 313—415; II. 1—332; VI. 146—312; VIII. 183—235; 236—259; 601—710; X. 1—67; 72—77; XI.
85—115; 118—193. Fast. II. 193—202; 205—242; II. 687—710; IV. 809—862. Trist. I. 3; IV. 10.
VI. třída.
Sallustius: Jugurtha c. 1—92. — Cicero: in Catil. I. — Caesar: de bello civ. II. — Vergilius: Georg. II. 136—176, 458—540. — Aeneis I.
VII. třída.
Cicero: or. de imp. Cn. Pomp., pro Archia poëta; Cato maior de senectute
Vergilius: Aeneis II., VI., IX. 176—449. XII. 617 až konec.
VIII. třída.
Tac. Germ. c. 1—27; ab exc. d. Aug. I. 1—10, 16—51, 60 n.; II. 88; XV. 38—45.
Hor. carm. I. 1, 3, 7, 11, 14, 22, 24, 29, 31, 34; II. 2, 3, 6, 7, 14, 16, 17, 18; III. 1, 2, 3, 8, 13, 23, 30; IV. 2, 3, 7, 8, 9, 12; epod. 2; sat. I. 1, 6; epist. II. 10; II. 3 (výběr).
Řečtina:
V. třída.
Xenofón: Anabasis (chrestomatie od Schenkla): I., II., III., IV., VI. Kyrupaedie: IX. Memor. Socratis: III.
Homér: Ilias I., III.
VI. třída.
Herodotos: lib. VII. 1, 4—35, 37—56, 58—60, 87, 89—96, 100—105, 108, 109, 115, 116, 118—122, 124—126, 128, 131, 138, 140, 141, 143, 145, 172—175, 177, 196—198, 201, 202, 204, 206—213, 215—239.
Xenofón: Kyrup. I., II., VII., XIV.
Homér: Ilias VI., IX., XVIII., XIX., XX., XXIV.
VII. třída.
Démosthenés: Olynth. I—III.; Řeč o míru.
Homér: Odyss. I., V., VI., VII., VIII., IX., XI.
VIII. třída.
Platón: Obrana Sókratova; Kritón; závěrečné kapitoly Faidona.
Sofoklés: Oed. rex (Král Oidipús).
Homér: Odyss. IX., X.
Soukromá četba:
a) Latina.
V. třída:
Feilchenfeld Otto: Ovid Metam. I. 163—243, III. 6—137, IV. 432—541, VII. 1, 5—8, 74—293, IX. 135—273. — Fischer Arno: Ovid Fast. I 27—30, 288, 461—586, II. 1, 2, 19—52, 475—512, 639—684, III. 1—8, 59—98, 167—230. — Hahn Paul: Ovid Metam. IV. 432—541, VI. 313—381. — Kolliner Heinrich: Ovid Metam. III. 6—137, 511—733. — Krticzka Robert: Ovid Metam. VI. 313—381, Fast. 27—30, 39—62. — Lederer Hans: T. Livii lib. XXI. 32—40; Ovid Metam. I. 89—162, XIII. 1—396. — Lirsch Eugen: Ovid Metam. VI. 313—381, Fast. II. 475—512. — Rihl Julius: Ovid Metam. VI. 313—381 Fast. II. 475—512. — Steiner Adalbert: Ovid Metam. XII. 1—145. Steinmetzer Franz: Ovid. Metam. VI. 313—381, ex Ponto ep. I. 9. — Suchomel Hugo: Ovid Metam. V. 341—461, 385—571. — Wessely Hugo: Ovid Metam. XI. 1—84, Fast. II. 475—512. — Wien Edmund: Ovid Metam. IV. 432—541, VI. 313—381.
VI. A třída:
Hausschild Ignatz: Cic. Oratio in Cat. III. — Klinger Hugo: Cic. Oratio in Cat. II., Verg. Georg. III. 478—566.
VII. třída.
Grünfeld Alfred: Verg. Aen. III. — Reach Eugen: Verg. Aen. V. — Taussig Hugo: Verg. Aen. XII.
VIII. A třída.
Engländer Oskar: Verg. Aen. III., V., VII., X—XII. Cicero, Cato maior. Tacitus, dial. de or.; Germania, 28 až konec; hist. I—50, II. 37—51, III. 64—86, IV. 13—37, 54—79, V., XV., XVI.; Hor. sat. I. 4, 7, 9, 10. — Blaha Richard, Engländer Oskar, Glässner Karl a Hüttner Erwin řadu ód Horáce.
VIII. B třída.
Wiesler Arthur: Verg. Aen. IV.
b) Řečtina.
V. třída.
Feilchenfeld Otto: Xen. An. V.. IX. Homer Il. VII. — Fischer-Arno: Xen. Comm. I. Hom. Il. XII. — Lirsch Eugen: Xen. Kyr. III.
VI. A třída.
Broda Karl: Homer Il. X. — Hausschild Ignaz: Herodot VIII. 1—64. — Klatscher Camill: Herodot VIII. 1—50.
VII. třída.
Brandeis Leopold: Homer Odys. XII. — Dub Alex.: Homer Odys. XVIII. — Neustadtl Richard: Démosthenés Κατὰ Φιλ. Α. [Proti Filipovi I.]
VIII. A třída.
Engländer Oskar: Homer Odys. V., VI., XII., XIV—XX., XXIII. Doctor Arthur: Homer Odys. XVI., XVII. — Platón: Faidon. Prótagorás. Sofoklés: Antigona.
VIII. B. třída.
Nitschmann Oskar: Hom. Odys. III. — Nohel Edmund: Hom. Il. XIX., XXI. — Peterka Otto: Hom. Il. IV. — Pommerrenig Ernst: Hom. Odys. V., VI. — Šebor Johann: Hom. Il. III., VI., VII.; Odys. V., VI. — Scheller Robert: Hom. Odys. V., VI. — Singer Heinrich: Hom. Il. XXII. — Strohschneider Otto: Hom. Il. X. — Wertheimer Johann: Hom. Il. XIX., XX. — Wilhelm Alphons: Hom. Odys. V. — Winternitz Josef: Hom. Il. IV. — Winternitz Richard: Hom. Il. XX.
Zobrazit původní německý text
II. Lehrverfassung nach aufsteigenden Classen und Privatlectüre
II. Lehrverfassung nach aufsteigenden Classen.
Im ganzen Gymnasium durchwegs dem Lehrplane gemäß.
In der lateinischen und griechischen Sprache wurde folgende Lectüre absolviert:
Latein:
III. Classe.
Cornelius Nepos: Miltiades, Themistocles, Aristides, Pausanias, Cimon Thrasybulus, Epaminondas, Pelopidas, Agesilaus, Hannibal Atticus.
IV. Classe.
C. J. Caes. comm. de bello gallico I. IV. V. 12—14; VI.
Ovidius: Metam. I. 89—162; Fast. II. 83—118.
V. Classe.
Livius: I., XXI. (Auswahl.)
Ovidius: Metam. I. 244—312; 313—415; II. 1—332; VI. 146—312; VIII. 183—235; 236—259; 601—710; X. 1—67; 72—77; XI.
85—115; 118—193. Fast. II. 193—202; 205—242; II. 687—710; IV. 809—862. Trist. I. 3; IV. 10.
VI. Classe.
Sallustius: Jugurtha c. 1—92. — Cicero: in Catil. I. — Caesar: de bello civ. II. — Vergilius: Georg. II. 136—176, 458—540. — Aeneis I.
VII. Classe.
Cicero: or. de imp. Cn. Pomp., pro Archia poëta; Cato maior de senectute
Vergilius: Aeneis II., VI., IX. 176—449. XII. 617 bis Schluss.
VIII. Classe.
Tac. Germ. c. 1—27; ab exc. d. Aug. I. 1—10, 16—51, 60 f.; II. 88; XV. 38—45.
Hor. carm. I. 1, 3, 7, 11, 14, 22, 24, 29, 31, 34; II. 2, 3, 6, 7, 14, 16, 17, 18; III. 1, 2, 3, 8, 13, 23, 30; IV. 2, 3, 7, 8, 9, 12; epod. 2; sat. I. 1, 6; epist. II. 10; II. 3 (Auswahl).
Griechisch:
V. Classe.
Xenophon: Anabasis (Chrestomathie von Schenkl): I., II., III., IV., VI. Kyrupaedie: IX. Memor. Socratis: III.
Homer: Ilias I., III.
VI. Classe.
Herodot: lib. VII. 1, 4—35, 37—56, 58—60, 87, 89—96, 100—105, 108, 109, 115, 116, 118—122, 124—126, 128, 131, 138, 140, 141, 143, 145, 172—175, 177, 196—198, 201, 202, 204, 206—213, 215—239.
Xenophon: Kyrup. I., II., VII., XIV.
Homer: Ilias VI., IX., XVIII., XIX., XX., XXIV.
VII. Classe.
Demosthenes: Olynth. I—III.; Rede über den Frieden.
Homer: Odyss. I., V., VI., VII., VIII., IX., XI.
VIII. Classe.
Platon: Apologie; Kriton; die Schlusscapitel des Phaidon.
Sophokles: Oed. rex.
Homer: Odyss. IX., X.
Privatlectüre:
a) Latein.
V. Classe:
Feilchenfeld Otto: Ovid Metam. I. 163—243, III. 6—137, IV. 432—541, VII. 1, 5—8, 74—293, IX. 135—273. — Fischer Arno: Ovid Fast. I 27—30, 288, 461—586, II. 1, 2, 19—52, 475—512, 639—684, III. 1—8, 59—98, 167—230. — Hahn Paul: Ovid Metam. IV. 432—541, VI. 313—381. — Kolliner Heinrich: Ovid Metam. III. 6—137, 511—733. — Krticzka Robert: Ovid Metam. VI. 313—381, Fast. 27—30, 39—62. — Lederer Hans: T. Livii lib. XXI. 32—40; Ovid Metam. I. 89—162, XIII. 1—396. — Lirsch Eugen: Ovid Metam. VI. 313—381, Fast. II. 475—512. — Rihl Julius: Ovid Metam. VI. 313—381 Fast. II. 475—512. — Steiner Adalbert: Ovid Metam. XII. 1—145. Steinmetzer Franz: Ovid. Metam. VI. 313—381, ex Ponto ep. I. 9. — Suchomel Hugo: Ovid Metam. V. 341—461, 385—571. — Wessely Hugo: Ovid Metam. XI. 1—84, Fast. II. 475—512. — Wien Edmund: Ovid Metam. IV. 432—541, VI. 313—381.
VI. A Classe:
Hausschild Ignatz: Cic. Oratio in Cat. III. — Klinger Hugo: Cic. Oratio in Cat. II., Verg. Georg. III. 478—566.
VII. Classe.
Grünfeld Alfred: Verg. Aen. III. — Reach Eugen: Verg. Aen. V. — Taussig Hugo: Verg. Aen. XII.
VIII. A Classe.
Engländer Oskar: Verg. Aen. III., V., VII., X—XII. Cicero, Cato maior. Tacitus, dial. de or.; Germania, 28 bis Schluss; hist. I—50, II. 37—51, III. 64—86, IV. 13—37, 54—79, V., XV., XVI.; Hor. sat. I. 4, 7, 9, 10. — Blaha Richard, Engländer Oskar, Glässner Karl und Hüttner Erwin eine Anzahl Oden des Horaz.
VIII. B Classe.
Wiesler Arthur: Verg. Aen. IV.
b) Griechisch.
V. Classe.
Feilchenfeld Otto: Xen. An. V.. IX. Homer Il. VII. — Fischer-Arno: Xen. Comm. I. Hom. Il. XII. — Lirsch Eugen: Xen. Kyr. III.
VI. A Classe.
Broda Karl: Homer Il. X. — Hausschild Ignaz: Herodot VIII. 1—64. — Klatscher Camill: Herodot VIII. 1—50.
VII. Classe.
Brandeis Leopold: Homer Odys. XII. — Dub Alex.: Homer Odys. XVIII. — Neustadtl Richard: Demosthenes Κατὰ Φιλ. Α.
VIII. A Classe.
Engländer Oskar: Homer Odys. V., VI., XII., XIV—XX., XXIII. Doctor Arthur: Homer Odys. XVI., XVII. — Platon: Phaidon. Protagoras. Sophocles: Antigone.
VIII. B. Classe.
Nitschmann Oskar: Hom. Odys. III. — Nohel Edmund: Hom. Il. XIX., XXI. — Peterka Otto: Hom. Il. IV. — Pommerrenig Ernst: Hom. Odys. V., VI. — Šebor Johann: Hom. Il. III., VI., VII.; Odys. V., VI. — Scheller Robert: Hom. Odys. V., VI. — Singer Heinrich: Hom. Il. XXII. — Strohschneider Otto: Hom. Il. X. — Wertheimer Johann: Hom. Il. XIX., XX. — Wilhelm Alphons: Hom. Odys. V. — Winternitz Josef: Hom. Il. IV. — Winternitz Richard: Hom. Il. XX.













































